... caû ñôøi cho tôùi giôø phuùt naày, toâi vaãn nghó thaønh thöïc raèng mình chæ laø moät nhaø giaùo -moät thaày giaùo ôû tænh leû maø thoâi, khoù theå laøm baát cöù ngheà nghieäp gì khaùc maø coi cho ñöôïc, noùi chi tôùi chuyeän vieát vaên laøm thô.  Theo trí töôûng töôïng, theo söï hieåu bieát qua saùch vôû, baùo chí, cuøng hình aûnh caùc vò thaày khaû kính, toâi cho raèng nhaø thô, nhaø vaên phaûi laø nhöõng ngöôøi taøi hoa, phong löu vaø gioûi giaén raát möïc.
   Luùc coøn nhoû baét ñaàu leân trung hoïc, toâi vaãn coøn phaûi theo hoïc moät tröôøng tö thuïc nhoû beù ôû tænh nhaø. Ba maù toâi vì thöông con neân khoâng muoán cho anh em tuïi toâi ñi hoïc ôû Saøi goøn. Tuy Saøi Goøn chæ caùch Bình Döông voûn veïn coù ba möôi caây soá. Ñeán baây giôø,ø nhieàu khi hoài töôûng laïi khoâng bieát ñoù laø ruûi hay may.

     Thôøi ñoù Bình Döông chöa coù trung hoïc coâng laäp. Tröôøng Nguyeãn Traõi laø trung hoïc tö thuïc duy nhöùt. OÂng hieäu tröôûng cuøng caùc giaùo sö ña soá laø ngöôøi ñòa phöông. Nhö thaày Chaâu, chuû moät saïp baùn taïp hoaù ôû nhaø loàng chôï, thaày Hoaøng chuû nhaø maùy xay luùa, thaày Phoå thì laøm vieäc ôû tieåu khu chuyeân thoâng dòch cho quaân ñoäi Phaùp. Giöõa naêm ñeä nhöùt nieân, tröôøng coù môøi moät giaùo sö Söû Ñòa môùi. Caû lôùp xoân xao baøn taùn vì thaày Phaïm Ñình Hoä laø nhaïc só Leâ Thöông.  Roài vaøi thaùng sau tröôøng coù theâm thaày Phaïm Duy Nhöôïng. Tuïi hoïc troø laïi coù dòp ñieàu tra lyù lòch.  OÂng Nhöôïng laø em ruoät thaïc só Phaïm Duy Khieâm vaø laø anh cuûa nhaïc só Phaïm Duy.
     Luùc ñoù toâi caûm thaáy caû caùi xöù Vieät Nam naày chæ coù tröôøng toâi laø haïng nhöùt. Laøm sao caùc tröôøng khaùc, daàu laø caùc tröôøng lôùn ôû Saøi Goøn coù ñöôïc nhöõng vò giaùo sö  gioûi giaén nhö vaäy.
    Vaøo nhöõng dòp nghæ heø hoaëc leã taát nieân, nhìn thaày Nhöôïng, ngöôøi oám oám, cao cao, voùc daùng thanh tuù, oâm ñaøn luïc huyeàn, buùng caùc ngoùn tay thon daøi vaøo saùu daây thaùnh thoùt, toâi nhìn say meâ ngaây ngaát.  Töï döng toâi muoán hoïc ñôøn ñeå thaønh nhaïc só.  Nhöng ñeán naêm sau, roài naêm sau nöõa, tröôøng coù theâm caùc giaùo sö ngoaøi Baéc môùi di cö voâ. Thaày Leâ Xuaân Khoa heát söùc ñeïp trai, noùi naêng thieät duyeân daùng, caû lôùp nhö bò thoâi mieân. Thaày Ngoïc Duõng daïy veõ, thöôøng maëc aùo xaên tay, gioïng noùi hôi caø laêm.
     Nhöng ngöôøi maø chuùng toâi chuù yù, baøn taùn nhieàu nhöùt laø thaày Dö vaên Taâm, coù buùt hieäu Thanh Taâm Tuyeàn. Thaày Tuyeàn ngöôøi taàm thöôùc, löng hôi khoøm, da ñen ngaâm ngaâm, maët to vuoâng, caøm baïnh, mieäng kín maø roäng, da maët ñaày muïn. Ñaëc bieät toùc hôùt ngaén, thaät saùt nhö ôû quaân tröôøng gioáng hình moùng ngöïa.  Baøn tay meàm vaø ñeïp vôùi caùc ngoùn ñeàu ñaën hình muõi vieát.  Quyeån Beáp Löûa roài tôùi taäp thô Toâi Khoâng Coøn Coâ Ñoäc ñöôïc xuaát baûn. Vöøa tung ra thò tröôøng noù gaëp nhieàu phaûn öùng, choáng ñoái kòch lieät. Caøng bò ñaû kích, teân tuoåi Thanh Taâm Tuyeàn caøng saùng choùi.  Thaày giaûng baøi say meâ. Nhieàu khi ñaõ heát giôø, thaày vaãn coøn naùn laïi, chöa muoán chaám döùt baøi giaûng. Nhôø thaày Tuyeàn maø toâi bieát meâ caùi theá giôùi vaên chöông vôùi nhöõng nhaän xeùt, ñoäc ñaùo, kyø laï.  Nhìn chung thì thaày Tuyeàn hôi xaáu trai. Nhöng ñieàu ñoù coù gì quan troïng. Nhöõng luùc thaày giaûng baøi, caû lôùp ôû döôùi troâng leân khoâng nhaùy maét.  Toâi nhìn baèng caû moät coõi loøng say meâ, kính phuïc. Caøng ngaém, toâi caøng thaáy thaày ñeïp trai haún ra. Caùi toùc cuõng ñeïp, caùi mieäng thaät coù duyeân, caùi löng khoøm khoøm, ngheä só heát choã noùi.
    Maø ñaâu phaûi chæ coù mình toâi thaáy nhö vaäy. Hình nhö caùc chò ôû trong tröôøng, ai cuõng ñeàu aùi moä thaày heát.  Ngöôøi naøo cuõng keø keø cuoán Toâi Khoâng Coøn Coâ Ñoäc trong caëp saùch. Luùc naày toâi thoâi muoán laøm nhaïc só maø laïi öôùc ao mai sau vöøa ñöôïc laøm thaày giaùo, vöøa vieát vaên laøm thô.
 
   Möôøi naêm sau trôû veà tröôøng cuõ, nhìn caùi saân lôûm chôûm ñaù ñoû, caùi vöôøn coù caây cau caây döøa, coù con raïch cuøng caïn nöôùc, toâi böôùc vaøo lôùp, ñöùng treân buïc giaûng ngaøy xöa, buøi nguøi nhôù laïi giaác mô thôøi môùi lôùn. Toâi, taøi heøn söùc moïn, chæ thöïc hieän ñöôïc coù phaân nöûa ñieàu mình öôùc ao.     Coá gaéng heát söùc chæ laøm ñöôïc tôùi thaày giaùo.  Moät thaày giaùo ôû tænh nhoû, taàm thöôøng, an phaän, khoâng daùm mô öôùc ñieàu gì cao xa.  Ñoâi khi noåi höùng laøm thöû vaøi baøi thô, vieát moät hai truyeän ngaén.  Hoâm sau, ñoïc laïi thaáy hôi kyø cuïc, khoâng daùm gôûi cho caùc baùo.  Ñöôøng vaøo laøng vaên khoù hôn ñöôøng voâ xöù Thuïc.  Thoâi, khoâng theøm nghó ñeán, vaên nghieäp chæ daønh rieâng cho ngöôøi coù duyeân.  Maõi nhö vaäy maø toâi lui cui ñi daïy hoïc cho tôùi ngaøy maát nöôùc.
                                                                 °°°
   Bieán coá ñau thöông 30-4-1975 ñoå aäp xuoáng ñaàu daân mieàn Nam nhö trôøi saäp. trong caùi bieån ñau khoå toät cuøng, ngöôøi ngöôøi bò vuøi daäp nhö coïng raùc trong côn soùng lôùn. Töùc töôûi, oaùn hôøn, nguùt thaáu trôøi xanh.  Daân chuùng mieàn Nam töø laâu coù theå taïm chia laøm ba thaønh phaàn. Coù nhöõng ngöôøi choáng Coäng trieät ñeå, coù nhöõng ngöôøi thaân Coäng, hoaït ñoäng coù lôïi cho Coäng Saûn  vaø caùi nhoùm thöù ba ñoâng ñaûo nhöùt, nhöõng ngöôøi naày tuy bieát Coäng saûn taøn aùc baát nhaân nhöng hoï coi chuyeän ñaát nöôùc nhö khoâng phaûi traùch nhieäm cuûa mình, soáng yeân vui, bình thaûn, lô laø, thôø ô, voâ traùch nhieäm. Toâi naèm trong caùi ñaùm ñoâng ích kyû ñoù, cho ñeán khi quyeàn lôïi bò va chaïm thieät thoøi, giaät mình tænh giaác moäng mô maøng, möôøi maáy naêm nguû queân trong an laønh giaû taïo.  Nhieàu ñeâm thao thöùc töï hoûi: mình coù traùch nhieäm gì khoâng ñoái vôùi caûnh laàm than cuûa ñaát nöôùc ?  Nhìn mình, roài nhìn xung quanh toaøn laø khoùc than töùc töôûi, caêm hôøn.
    Caùi thieân ñöôøng ngöôøi ta taïo döïng, coù maét khoâng ñöôïc nhìn, coù tai khoâng ñöôïc nghe, coù mieäng khoâng ñöôïc noùi. Caû nöôùc eø coå gaùnh caùi aùch baïo löïc, doái traù, xaûo quyeät.
   Tuy chæ laø moät thaày giaùo khieâm nhöôøng ôû tænh nhoû, toâi ñaõ laøm boån phaän cuûa toâi chöa ? Coøn gì kyø cuïc vaø khoâi haøi hôn khi tieáng suùng ñaïi baùc noå aàm aàm quanh tröôøng, tieáng phaûn löïc ruù gaàm laøm rung rinh cöûa kieáng, caùc thöông bònh naèm la lieät bònh xaù, haøng traêm ngaøn chieán só oâm suùng laên xaû ra chieán tröôøng ñeå mong chaën böôùc tieán cuûa keû thuø hung hieåm gian aùc ñieâu ngoa, thì toâi naén noùt vieát nhöõng baøi thô Uoáng Röôïu Tieâu Saàu, Caûnh Nhaøn, Chaùn Ñôøi .. treân baûng ñen cho caùc em hoïc sinh cheùp theo maø hoïc taäp.  Ngöôøi soaïn chöông trình giaùo khoa mieàn Nam queân maát moät ñieàu quan troïng, laø caùc theá heä hoïc sinh ñoù, seõ laø röôøng coät xaây döïng nöôùc nhaø mai sau.

   Mieàn Nam maát, theo toâi nghó, khoâng phaûi vì chuû nghiaõ coäng Saûn laø tinh hoa cuûa nhaân loaïi, cuõng khoâng phaûi nhöõng ngöôøi coäng saûn anh huøng voâ ñòch maø laø taïi daân chuùng mieàn Nam hôø höõng khoâng quyeát taâm chieán ñaáu, thieáu yù chí, nghò löïc kieân trì, phoù maëc vaän meänh ñaát nöôùc vaøo tay moät nhoùm thieåu soá caàm quyeàn khaû naêng haïn heïp.  Chuùng ta thua laø phaûi roài coøn oaùn than, ñoå thöøa cho ai nöõa.  Baây giôø treân naêm chuïc trieäu ngöôøi quaèn quaïi trong ñoùi khoå laàm than, moät trieäu ngöôøi bô vô nôi ñaát khaùch.  Ñoù laø caùi giaù quaù maéc phaûi traû cuûa caû moät daân toäc!  Thi só Nguyeãn Chí Thieän khoán khoå ôû ñaát Baéc, khi nghe mieàn Nam maát, ñaõ phaûi keâu leân, töùc töôûi, caêm hôøn:
 Vì aáu tró thôø ô ngu toái.
 Vì muoán an thaân vì tieác maùu xöông
 Caû nöôùc ñaõ quay veà moät moái
 Moät moái haän thuø moät moái ñau thöông
   Tuy nhieân vaãn coù nhöõng chieán só ñuùng nghiaõ, daùm ñöùng ñaàu soùng ngoïn gioù, ñöông ñaàu vôùi baïo löïc. Ñoù laø nhöõng ngöôøi voâ danh hoaëc höõu danh, soáng cheát troïn veïn vôùi lyù töôûng yeâu queâ höông, daân toäc saùng ngôøi.  Thaät ñaùng ngöôõng moä, kính troïng vaø ñaày thöông tieác.  Coù moät ñieàu ñaùng buoàn laø moät soá ñaõ cheát, moät soá aâm thaàm nuoát hôøn caêm trong tuø nguïc, töùc töôûi vì coâng lao maùu xöông, tim oùc maáy möôi naêm tröôøng cuûa hoï khoâng moät aâm vang!
   Coù phaûi vì tieáng noùi, vieäc laøm cuûa hoï thieáu aâm ñoä ?
   Toâi tin raèng khoâng phaûi vaäy.  Caùi loãi laø chuùng ta ñaõ ñoùn nhaän nhöõng lôøi nhaén nhuû ñaày taâm huyeát ñoù moät caùch hôø höõng, thieáu nhieät tình!
 
   Toâi chöa phaûi laø nhaø vaên. Toâi phaûi coá gaéng, baèng taát caû khaû naêng coù ñöôïc ñeå trôû thaønh nhaø vaên.  Thieät laø thieáu khieâm toán khi noùi leân caùi yù nghó naày.  Nhöng toâi phaûi noùi vì quan nieäm raèng, ñoái vôùi keû thuø xaáu xa, bæ oåi, thì baèng moïi caùch phaûi bieát töï veä vaø choáng traû laïi.  Ñoù laø leõ thöôøng tình.
    Toâi nghó raèng vaên chöông coù nhieàu loaïi nhöng thöù vaên chöông ñích thöïc, phaûi laø tieáng noùi cuûa keû yeáu ñaáu tranh choáng ñoäc taøi, aùp böùc, baïo löïc, baát coâng, baát cöù töø ñaâu tôùi. Noù phaûi choáng baát cöù hình thöùc noâ leä naøo, choáng söï ngu xuaån, haàu ñöa CON NGÖÔØI vöôn leân töø toái taêm, ñoå vôõ.   Ñoù laø taát caû lyù do taïi sao toâi vieát, ñoàng thôøi cuõng laø lyù do taïi sao coù quyeån Keû Ñöa Ñöôøng maø quí ñoäc giaû ñang caàm treân tay.
 
    Nhö böôùc vaøo moät vöôøn caây aên traùi, baïn ñoïc seõ baét gaëp nhöõng caây oåi, caây nhaõn, caây saàu rieâng, maêng cuït, caønh laù xanh töôi, traùi ñaäu sai oaèn.  Ñoù laø nhôø coâng lao cuûa caùc vò thaày khaû kính ngaøy xöa, caùc baïn höõu ngöôøi töôùi nöôùc, keû boùn phaân, cuøng goùp baøn tay chaêm soùc.
   Toâi xin chaân thaønh caùm ôn taát caû vaø mong ñöôïc thaày baïn, coi khu vöôøn naày laø coâng trình chung. Coøn nhöõng ñaùm coû daïi, gai maéc côõ, caønh khoâ cuûi muïc, giaäu ñoå bìm leo, thì ñoù laø loãi bieáng nhaùc, vuïng veà, keùm coûi, ngöôøi laøm vöôøn xin laõnh heát traùch nhieäm.
 
                             Vieát xong taïi thaønh phoá Montreùal, ngaøy giaùng sinh 1985
 
                                                               Voõ Kyø Ñieàn