Kính thöa quí quan khaùch vaø vaên höõu,

    Chieàu nay, toâi laïi ñöôïc caùi haân haïnh haàu chuyeän thô vaên cuøng quí vò vaø quí baïn.  Ñoù laø giôùi thieäu taäp thô Tri AÂm cuûa Löu Nguyeãn vöøa môùi ñöôïc nhaø Soâng Thu beân Myõ xuaát baûn.  Trong nieàm sung söôùng coù chöùa noãi lo aâu.  Toâi lo vì laøm vieäc quaù khoù.  Toâi nhôù vaøo theá kyû thöù saùu, Löu Hieäp taùc giaû quyeån pheâ bình vaên hoïc ñaàu tieân cuûa Trung Hoa, quyeån Vaên Taâm Ñieâu Long, ñaõ töøng ví von - laøm thô khoù nhö chuyeän veõ roàng.

    Taïi sao khoù?  Vì roàng laø moät con vaät cuûa trí töôûng töôïng, khoâng coù thieät.  Vaäy laøm sao ñeå veõ cho ñuùng. Chuyeän laøm thô ñaõ khoù roài, vieäc pheâ bình thô laïi khoù hôn nöõa.  Pheâ bình thô nhö caàm dao moã buïng roàng ñeå coi traùi tim cuûa noù.  Quí vò thöû töôûng töôïng coi, toâi phaûi laøm sao ñaây?

   Ngoaøi caùi khoù ñoù ra coøn theâm moät noãi nöõa, hoài naøo tôùi giôø øtoâi chöa laøm ñöôïc moät caâu thô, noùi chi tôùi moät baøi.  Chöa töøng laøm thô maø laïi ñi nhaän ñònh thô ngöôøi, coù khaùc naøo caâu tuïc ngöõ Trung Hoa coù noùi -"vò tha nhaân, taùc giaù y thöôøng"  coù nghiaõ laø -moät coâ gaùi giaø, vì ngöôøi khaùc maø may aoù cöôùi.  Trong ñôøi coå coù baän aùo cöôùi laàn naøo ñaâu, tuy aùo may vöøa, may ñeïp, may kheùo, nhöng caùi caûm giaùc sung söôùng, boài hoài, raïo röïc cuûa coâ daâu baän aùo môùi, böôùc leân xe hoa veà nhaø choàng (ôû beân Taøu thôøi tröôùc, choàng laøø moät ngöôøi laï hoaéc), laøm sao maø coâ ta caûm nhaän cho ñöôïc!

   Thieät tình toâi ñaõ laøm chuyeän treùo caúng ngoång.  Coâ daâu Löu Nguyeãn thaáy toâi thöôøng khoe dao, khoe keùo, kim chæ vaù may, caàm caùo aùo Tri AÂm ñöa cho nhôø coi kheùo hay vuïng. Toâi ñaønh nhaän lôøi khoâng daùm töø choái vì sôï loä caùi doáát cuûa mình  Thoâi thì bieát bao nhieâu, noùi baáy nhieâu ñeå taï loøng baïn tri aâm.
                                                                      °
   Ñieàu laøm toâi ngaïc nhieân ñaàu tieân laø thô Löu Nguyeãn phaûng phaát caùi khoâng khí ngaøy xöa. Caùi thôøi cuûa keû só, cuûa nhaø nho. Ñoïc hai caâu naày toâi chôït söõng sôø:
                                 Khi im laëng, ngöôøi vôùi ta laø baïn
                                 bôõi voâ ngoân, töï noù ñaõ nhieäm maàu  (Cuoäc rong chôi, trg 30)
   Caùi khoâng khí ñôøi Ñöôøng, ñôøi Toáng baøng baïc!  Theá naøo laø moái tình cao quí?   Tình vua toâi, tình cha con, tình vôï choàng, tình beø baïn... Giöõa hai ngöôøi khi thöông meán nhau, dieãn taû tình thöông baèng ngoân ngöõ vôùi thaùi ñoä oàn aøo, hay ngoài im beân nhau ñeå nghe tieáng loøng cuûa nhau?   Ngöôøi quaân töû xöa kia haèng maáy naêm khoâng gaëp, khi gaëp nhau ngoài im laëng beân nhau caû giôø khoâng noùi, hoaëc noùi raát ít.  Ñöùc Khoång Töû nhaán maïnh ñieàu ñoù " quaân töû ñaøm giao, ñaïm nhöôïc thuyû"   -ngöôøi quaân töû noùi chuyeän vôùi nhau, laït nhö nöôùc laïnh.   Vì nöôùc eâm aû nheï nhaøng, khoâng höông, khoâng vò.  OÂng Ñaøo Tieàm ñôøi Taán yeâu hoa cuùc vì hoa cuùc maøu vaøng nhaït khoâng le loùi, saëc sôû vaø höông chæ thoaùng nheï, haàu nhö khoâng coù.
   Ngöôøi quaân töû khoâng öa hoa lan vì lan laø vöông giaû chi hoa, khoâng öa maãu ñôn vì maãu ñôn laø phuù quí chi hoa.  Ñaõ laø baïn thaâm tình thì caàn gì phaûi noùi nhieàu.  Vaø caùi maàu nhieäm cao quí ôû choã khoâng noùi ñoù.  Chöõ hay nhöùt trong caâu thô laø chöõ "töï noù"

    Löu Nguyeãn cuõng boäc loä neùt ngheä só taøi hoa trong caùi nhìn chieâm ngöôõng veû ñeïp cuûa caûnh vaät thieân nhieân vôùi nhöõng caûm xuùc cuûa noäi taâm ñôn thuaàn. Caûnh thieân nhieân hieän ra vôùi caùi veû ñeïp töï nhieân cuûa noù maø khoâng coù moät gaéng söùc söûa ñoåi naøo cuûa thi nhaân:
                               Kìa thu coù phaûi laø thu
                               sao ta cöù ngôõ maây muø cuoái ñoâng
                               raèng nhö coù, raèng nhö khoâng,
                               cho ta moät chuùt beành boàng laõng queân   (beành boàng, trang 85)
    Ñoù laø ñaëc taùnh cuûa thô Ñöôøng.  Caùi man maùc cuûa khí vò cuûa thô Ñöôøng laõng ñaõng ôû moãi chöõ moãi caâu.  Thô Ñöôøng thöôøng nhaéc ñeán aùnh traêng.  Nhö trong baøi Thieân Thai Toáng Bieät luùc Löu Nguyeãn veà traàn, Taøo Ñöôøng ñaõ laøm hai caâu keát nhö sau:
                               Truø tröôùng kheâ ñaàu toøng thöû bieät,
                               Bích sôn minh nguyeät chieáu thöông ñaøi
 
                               (ñaàu suoái baâng khuaâng tình caùch bieät
                                Nuùi xanh reâu bieác aùnh traêng ñi)

  Löu Nguyeãn ñôøi nay cuõng nhaéc ñeán aùnh traêng:
                               thu xöù ngöôøi ngaäp laù,
                               kyû vaät chieác thuyeàn con,
                               baøng hoaøng nhö khaùch laï,
                               traêng saùng chieáu ñaàu non.                (chieác laù vaøng rôi, trang 73)

   Löu Nguyeãn nhìn thu queâ ngöôøi, caûm khaùi thaân phaän tî naïn, chaøng ñaõ töøng leânh ñeânh treân chieác thuyeàn nhoû vöôït ñaïi döông, roái soáng löu laïc nôi xöù ngöôøi.  Nhöng caùi hay ôû ñaây, khoâng phaõi laø caùch laøm thô gioáng thô Ñöôøng (vì coù raát nhieàu ngöôøi cuõng laøm thô Ñöôøng, maø khoâng hay! )
    Toâi muoán noùi ñeán caùi khí vò cuûa thô Ñöôøng ôû caâu " baøng hoaøng nhö khaùch laï" Caùi hay ôû chöõ " khaùch laï"  Ngöôøi tî naïn ôû xa queâ thì töï nhieân ñaõ laø ngöôøi khaùch laï nôi mình cö nguï. Laøm sao laø khaùch quen ñöôïc khi mình khaùc maøu da, maøu toùc, khaùc tieáng noùi, keà caän khoâng ngöôøi thaân thích, ruoät raø...  Nhöng cuoäc soáng môùi khoâng vui, neân taùc giaû ñaâm queân maát khoâng gian, queân maát thôøi gian, ngay caû töï baûn thaân cuõng queân löõng khoâng bieát mình laø ai nöõa.  Baát chôït trong moät ñeâm traêng saùng, nhìn thaáy ñöôïc laù vaøng rôi ngaäp loái ñi, môùi chôït tónh ra nhôù laïi, mình ñaõ laø ngöôøi khaùch laï töø laâu laém, ñang soáng xa queâ höông nöûa voøng traùi ñaát, ñaâm saûng soát, baøng hoaøng.. Caùi caûm giaùc troáng vaéng bô vô.   Toaøn caûnh thieân nhieân cuõng nhö trong loøng, chæ coøn trô ra aùnh traêng saùng, laïnh ngaét, treân ñaàu nuùi.

     Hai chöõ khaùch laï ñaõ kheùo, nhöng chöõ " nhö " laïi caøng kheùo hôn.  Neáu khoâng ñaët ñöôïc chöõ " nhö " ôû ñaây thì chöõ  " khaùch laï " trôû neân bình thöôøng, ñuïc môø, lu caâm...  Löu Nguyeãn ñaõ tìm ra chöõ "nhö " ñaët vaøo ñuùng choã, hai chöõ  "khaùch laï " saùng leân, laáp laùnh khieán toaøn baøi röïc rôõ, trong suoát.

    Nhöng ngheä thuaät cuûa Löu Nguyeãn coøn noåi baät hôn trong nhöõng ñoïan thô vôùi nhöõng tieát ñieäu kyø laï.  Thô khaùc hôn vaên xuoâi ôû choã ñaët cô sôû treân caûm giaùc veà aâm vaän, tieát ñieäu.  Cuõng thôøi bao nhieâu chöõ, bao nhieâu caâu ñoù, phaûi löïa choã, löïa nôi, theâm chöõ naày, bôùt chöõ kia, coá saép xeáp laøm sao taïo ñöôïc caùi caûm giaùc boài hoài cho ngöôøi ñoïc.  Moãi chöõ, moãi lôøi phaûi xoân xao, nhaûy muùa, linh ñoäng... Töø caùi tính chaát xao xuyeán, chôi vôi ñoù, nhaø thô daãn daét ñoäc giaû vaøo coõi moâng lung cuûa caûm giaùc, chuyeän khoù nhö nhaûy xuoáng nöôùc moø traêng.
   Vaäy maø Löu Nguyeãn coù laàn laøm ñöôïc.  Chuùng ta cuøng nhau ñoïc thöû ñoaïn naày:
                                     vaãn coù chuùt ngaäp ngöøng trong aùnh maét
                                     tay run run röôïu saùnh ñoå traøn ly
                                     trong haïnh phuùc giöõa ñaát trôøi quay quaét
                                     theïn thuøng em kheùp bôø mi.

                                      muoán laø gioù len qua vaøi sôïi toùc
                                      nheø nheï môn man phieán maù hoàng
                                      moãi baän vui tan em coù khoùc
                                      hong khoâ nhöõng gioït leä noàng                 (baøi thô cho em, trg 54)

    Chuùng ta ñöøng quaù chuù yù  nhieàu ñeán yù nghiaõ cuûa ñoaïn thô, vì chuyeän hai ngöôøi yeâu nhau, chuyeän khoùc loùc, chuyeän uoáng röôïu, thi nhaân naøo cuõng thöôøng noùi tôùi. Caùi maø chuùng ta ñeå yù
laø tieát ñieäu cuûa caâu thô.
   Ñoaïn boán caâu treân, ba caâu ñaàu moãi caâu taùm chöõ, caâu cuoái saùu. Ñoaïn  döôùi caâu ñaàu taùm chöõ, hai caâu keá baûy chöõ, vaø caâu cuoái cuøng saùu chöõ.   Ñieàu ñoù noùi leân ñöôïc caùi tuyeät dieäu cuûa ngheä thuaät boû löõng.  Ñöông noùi daøi doøng, boû löõng nöûa vôøi, ñeå taïo caùi caûm giaùc chôi vôi cuûa ngöôøi ñoïc, ngöôøi nghe, laø moät ngheä thuaät raát cao.
   Caàn gì phaûi noùi nhieàu, noùi theâm, nöûa caâu ñaõ ñuû yù... Caùi phaàn coøn laïi ñeå daønh cho ñoäc giaû töôûng töôïng theâm. Caùi töôûng töôïng bao giôø cuõng hay hôn caùi coù thaät, caùi chöa coù bao giôø cuõng haáp daãn hôn caùi ñaõ coù. Nhö vaäy caùi chöõ mình töôûng thieáu ñoù, töï noù ñaõ ñuû vaø quaù hay. Neáu moät ngöôøi môùi tham gia vaøo laøng thô, seõ raùn maø kieám theâm moät chöõ naøo ñoù ñeå theâm voâ cho ñuû.  Caùc baïn thöû töôûng töôïng maø coi, caâu thô ñoù seõ trôû thaønh ra caùi gì!
                                                              °
   Nhöng caùi tuyeät vôøi nhöùt cuûa ngheä thuaät thi ca laø saùng taïo.  Saùng taïo ra yù, ra ngoân ngöõ, ra vaàn ñieäu... Toâi thöôøng ñeå yù thô hay laø thô thöôøng khoâng noùi thaúng vaøo yù chaùnh, maø noùi quanh co mô hoà, ngöôøi nghe vaãn caûm nhaän ñöôïc yù maø thi nhaân muoán noùi. Ñieàu naày khaù laï luøng vaø tuyeät vôøi laém. Neáu noùi quaù moät chuùt thì thô hay thöôøng laø nhöõng caâu khoâng nghiaõ hoaëc nhöõng caâu khoâng roõ nghiaõ, chæ coù aâm thanh traàm boång... Vaäy maø ngöôøi nghe cöù töôûng mình hieåu ñöôïc caùi yù, caùi tình maø thi nhaân gôûi gaém.
   Trong ñeâm töø giaû nhaø ñeå theo Maõ Giaùm Sinh, Kieàu ñaõ noùi:
Mai sau duø coù bao giôø
Ñoát loø höông aáy so tô phieám naày.
     Caâu thô ñoïc leân, ai cuõng ñeàu hieåu roõ - mai naày, chaúng may chò coù meänh heä naøo, thì em haõy ñoát loø traàm, oâm laáy ñaøn gaûy laïi baûn naày laø nhôù ñeán chò
    Thöû phaân tích, ta thaáy laø laï. " daàu coù bao giôø " laø sao?   Caâu naày khoâng coù nghiaõ gì heát. Chöõ " mai sau" vaø " bao giôø" laø hai töø duøng ñeå chæ thôøi gian, chöõ " daàu coù " ñöùng ôû giöõa laïc loõng.  Ñaùng leõ phaûi noùi- mai sau daàu coù ra sao, môùi ñuùng.  Vì chöõ ra sao ñöôïc hieåu laø seõ cheát choùc, ñoå vôõ, tan naùt nhö theá naøo ñoù.  Nhöng neáu vieát nhö vaäy thì quaù keùm. Nhaø thô phaûi naém baét baát cöù chöõ naøo ñoù, uoán naén theo yù mình muoán.   Nguyeãn Du thöôøng laøm ñieàu naày, chöõ "bao giôø" ôû ñaây coù nghiaõ laø "ra sao".  Caùi thaàn tình cuûa caâu thô laø ôû choã ñoù. Thi só söû duïng aâm thanh phaûi nhö phuø thuyû söû duïng aâm binh.
  Ta thöû ñoïc:
         phöông aáy coù ngöôøi laän ñaän
         maáy naêm thô chaúng veà nhaø.   (phöông aáy coù ngöôøi laän ñaän trang 15)
   Phöông aáy laø phöông naøo ? Chæ ñoïc caâu treân, ta nghó laø ôû Vieät Nam.  Phöông aáy laø ôû beân aáy, ôû beân kia chôù khoâng phaûi beân naày.   Nhöng ñoïc tôùi caâu döôùi - maáy naêm thö chaúng veà nhaø, thì ta hieåu ngöôïc laïi lieàn. Phöông aáy laø khung trôøi Canada, moät nôi xa vaéng maø taùc giaû hieän cö nguï, vì laän ñaän nôï aùo côm nôi queâ ngöôøi, neân khoâng vieát thô.
    Caùi chöõ " aáy" khieán caâu thô tuyeät vôøi.  Ngöôøi Trung Hoa goïi nhöõng chöõ nhö vaäy laø nhaõn töï.  Chöõ ñoù laø con maét, noù khieán cho toaøn theå göông maët saùng long lanh.
Cuõng vaäy chuùng ta ngaây ngaát khi ñoïc tôùi caâu:
mai em ôû laïi tröôøng laøm thaày daïy hoïc
mai anh veà nhö theå veà khoâng      (nhö theå veà khoâng  trang 46)
  "Nhö theå veà khoâng" laø nhö theá naøo ? Veà khoâng laø ra veà tay khoâng, khoâng coù caùi gì heát. Coâng danh, söï nghieäp, tieàn baïc, tình yeâu... taát caû ñeàu khoâng.   Nhöng taïi sao taùc giaû duøng chöõ "nhö theå " ?  Ñoïc ngang ñaây, chuùng ta hieåu ngöôïc laïi- hình nhö chöa phaûi laø khoâng taát caû. Vaäy thì coøn coù moät thöù mô hoà nheø nheï, thoaùng mang theo. Ta phaûi hieåu laø nhaø thô khoâng phaûi ra veà tay khoâng ñaâu. Coù moät thöù gì löu luyeán ñeïp laém, quaán quít, vöông vaán theo maõi ñoù...  Toâi caûm thaáy nhö vaäy vaø toâi tin raèng caùc baïn ñaây ñeàu caûm thaáy nhö vaäy.
                                                    °
   Ngöôøi thi só nhö con taèm phaûi bieát caùch baét laù daâu xanh bieán thaønh tô noõn. Chæ coù thi só môùi laøm ñöôïc dieàu ñoù vaø chæ coù thi só maø thoâi.  Toâi ñoïc heát taäp Tri AÂm trong nieàm caûm xuùc chôi vôi, quaû thaät toâi ñaõ tìm ñöôïc daùng roàng, toâi cuõng chuïp baét ñöôïc moät vaøi neùt laï.
    Phaûi bao nhieâu naêm Löu Nguyeãn môùi laøm ñöôïc taäp Tri AÂm ?  Naêm naêm, möôøi naêm?  Coù ngöôøi cho raèng laøm thô nhö vaäy laø quaù laâu.  Toâi thì khoâng löu yù ñeán thôøi gian daøi hay ngaén,ï mieãn laø thô hay.  Coù nhieàu thi só noåi tieáng chæ laøm moät baøi trong ñôøi.  Huoáng chi Löu Nguyeãn  coù caû moät taäp thô.     Toâi xin keát luaän baèng baøi thô cuûa Giaû Ñaûo ñôøi Ñöôøng:
Nhò cuù tam nieân ñaéc
nhaát ngaâm song leä löu
tri aâm nhö baát thöôûng
qui ngoaï coá sôn thu.

(taïm dòch: hai caâu laøm trong ba naêm
khi ngaâm leân hai doøng leä chaûy
neáu baïn tri aâm khoâng khen ñöôïc
thì ta veà naèm lyø trong nuùi muøa thu)
 
            Thaønh thaät caùm ôn quí vò vaø caùc baïn.
                                                                        Voõ Kyø Ñieàn

                                 (Ñaøm Tröôøng Vaên Buùt Queùbec 17-11-1990)