VOÕ KYØ ÑIEÀN
... Toâi
laø moät ngöôøi ñaày ham muoán
vaø khaù toø moø, vaø tin raèng
nhieàu ñoäc giaû cuõng coù taùnh
naày, heå ñoïc taùc phaåm naøo
mình yeâu thích thì baát cöù
ñieàu gì lieân quan tôùi taùc
giaû cuõng muoán bieát heát, maø
phaûi bieát cho thaät roõ môùi chòu
(cuõng nhö khaùn thính giaû toø
moø muoán bieát ñôøi tö cuûa
caùc taøi töû, caûi löông, ñieän
aûnh Holywood, phim boä Hoàng Koâng, caàu
thuû hockey hay ñaù banh vaäy). Nhôù
laïi nhöõng naêm veà tröôùc,
coù laàn toâi vieát thô cho Hoà
Tröôøng An (HTA) ñeå ñieàu
tra cho kyõ - chôi vôùi baïn laâu
laém roài, hình daùng cuûa baïn
ra sao toâi khoâng hình dung ra ñöôïc,
maáy hình ñaêng treân saùch baùo,
caùi thì maäp, caùi thì oám, maét
muõi khoâng roõ neùt, khi naøo raõnh
laøm ôn gôûi cho vaøi taám chuïp
thieät ñaøng hoaøng, ñeå coi dung
nhan muøa haï (hay thu?) cuûa baïn hieàn
ra sao.
Sau ñoù
toâi lieàn nhaän ñöôïc aûnh
cuûa HTA chuïp chung vôùi nhieàu baïn
beân Taây, trong ñoù chæ bieát coù
chò Nguyeãn Thò Vinh. Trong hình, coøn
thaáy ba boán ñaáng nam nhi traïc tuoåi
trung nieân, oâng naøo cuõng gioáng nhau
vì ñen thui, cuõng buïng böï böï,
khoâng ñoaùn ñöôïc HTA ñöùng
ôû giöõa hay ôû bìa. Thoâi
ñaønh ngaém coâ treû treû ñöùng
gaàn chò Vinh vì coâ naày oám
oám, cao cao, thon thon vaø ñeïp ôi laø
ñeïp, trong buïng vaãn coøn thaéc
maéc khoâng bieát HTA laø oâng ñen
naøo trong hình, dó nhieân cuõng toø
moø muoán bieát coâ treû ñeïp
ñoù (sau naày bieát teân laø Myõ
Nöông) quen vôùi baïn mình ôû
möùc ñoä naøo, coù thaân thieát
nhau khoâng, bieát ñaâu chöøng ...
*Nhôù coù laàn hoïc giaû Laâm Ngöõ Ñöôøng ñaõ noùi "-moät ngöôøi bieát ñoïc saùch xeùt kyõ taùc giaû töø trong ra tôùi ngoaøi nhö ngöôøi aên maøy laät aùo ra ñeå tìm raän. Moät soá taùc giaû luoân luoân kích thích ñoäc giaû nhö moät chieác aùo ñaày raän cuûa ngöôøi aên maøy. Ngöùa ngaùy laø moät caùi thuù treân ñôøi." Ñoù laø oâng noùi veà ñieåm thích thuù cuûa ngöôøi ñoïc. Toâi cuõng laø moät trong haèng ngaøn ñoäc giaû coù ñöôïc caùi ñam meâ ñoïc saùch ñoàng thôøi laø moät ngöôøi baïn buùt möïc khaù gaàn guõi cuûa HTA trong giai ñoïan phoâi thai cuûa neàn vaên hoïc haûi ngoaïi vaøo thaäp nieân 80, neân chuyeän tìm hieåu HTA laø moät ngöùa ngaùy ñaày thuù vò.
*Toâi sôû
dó noùi loøng voøng nhö vaäy vì
toâi meâ vaên HTA, muoán bieát roõ
con ngöôøi HTA vaø coá gaéng tìm
toøi neùt ñaëc bieät naøo trong buùt
phaùp maø anh ñaõ taïo neân teân
tuoåi vaø tìm ñöôïc moät
choã ñöùng vöõng vaøng trong
vaên ñaøn haûi ngoaïi naày. Nhìn
caùi caây xanh tróu laù hoa, ta phaûi
thaáy ñöôïc beân döôùi
lôùp voû naâu saàn suøi, luaân
löu ñaày maïch nhöïa non töôi
maùt. Caây heát nhöïa hay khoâng
coøn chuùt nhöïa naøo thì chæ
coøn daønh cho loø söôûi... Cuõng
vaäy chaát lieäu quí baùu ñeå
nuoâi caây töôi toát laø nhöïa
non boå döôõng, coøn chaát lieäu
ñeå nuoâi moät taùc phaåm ngheä
thuaät laø buùt phaùp vaø khí haäu
aám aùp cuûa noù, cuõng nhö maùu
noùng ñoái vôùi cô theå.
Maùu laø ñieàu kieän aét coù
nhöng chöa ñuû, muoán ñuû laø
phaûi noùng, ñieàu naày caàn thieát
hôn. Cuõng vaäy muoán trôû thaønh
nhaø vaên phaûi chuù yù ñeán
tröôùc heát laø buùt phaùp
vaø khí haäu cuûa taùc phaåm mình
taïo ra, töùc laø caùch vieát ñaëc
bieät cuûa rieâng mình.
Vôùi
moät nhaø vaên, khoâng coù lôøi
nhaän xeùt naøo theâ thaûm hôn khi
bò pheâ bình laø caùch vieát naày
gioáng gioáng nhaø vaên naøo ñoù.
Vieát vaên maø gioáng ngöôøi
khaùc laø môùi taäp vieát, coøn
aên ñaäu ôû nhôø nhaø
ngöôøi chôù mình chöa coù
nhaø rieâng. Phaûi caát nhaø rieâng
cho mình, duø nhaø laù hay laø bieät
thöï, phaûi laø do mình taïo ra.
Nhaø khoâng coù noùc, phaûi nöông
töïa vaùch nhaø haøng xoùm thì
chæ laø caùi choøi...
*Tröôùc
heát toâi muoán noùi ñeán khí
haäu aám laïnh cuûa baøi vaên, ñoù
laø caùi voán caên baûn ñeå
laøm vaên chöông ngheä thuaät.
Muoán trôû thaønh moät taùc phaåm,
baøi vaên phaûi aám aùp, ñaày
nhieät tình. Duø kyõ thuaät
coù hay, caùch vieát coù kheùo, tö
töôûng coù cao, chöõ duøng coù
ñaït maø khí haäu laïnh tanh thì
xaáp giaáy coù chöõ vieát teøm
lem ñoù phaûi chòu naèm ôû
xoù keït nhaø kho chôù khoâng phaûi
ñöôïc ñaët treân keä saùch
quí.
*Nhöng
laøm sao ñeå taïo sinh khí cho caâu
vaên? Cuõng nhö Chuùa Trôøi
taïo ra loaøi ngöôøi, Chuùa phaûi
chòu khoù thoåi hôi noùng cho ngöôøi
ñaàu tieân ñöôïc naën baèng
ñaát seùt. Neáu khoâng truyeàn
cho moät ít hôi noùng töï baûn
thaân Chuùa thì con ngöôøi chæ
laø moät cuïc ñaát seùt coù
maët muõi tay chön nhöng khoâng nhuùc
nhích. Coù nhieàu caùch taïo hôi
noùng cho taùc phaåm, coù taùc giaû
duøng ñoái thoaïi dí doûm, hoaëc
ñoáp chaùt töng böøng gaây
cho ngöôøi ñoïïïäc caûm
giaùc töôi vui, coù taùc giaû quan
saùt tæ mæ, phaân taùch chi ly khieán
ñoäc giaû ngaïc nhieân nhaûy döïng
leân, coù taùc giaû kieâu kyø, khinh
baïc ngoâng ngheânh, coù taùc giaû
thieät thaø, chaát phaùc, bình dò,
coù taùc giaû ba trôïn, ngang taøng,
moãi ngöôøi laø moät saéc thaùi
rieâng tö, khoâng ai gioáng ai. Nhaø
vaên laø thöôïng ñeá ñaày
quyeàn uy vôùi nhieàu chaát lieäu
saùng taïo, phaûi bieát taän duïng caùch
thöùc rieâng ñeå taïo sinh khí
cho taùc phaåm mình.
*Rieâng HTA, toââi vaãn thöôøng thaáy anh taïo hôi noùng cho taùc phaåm, laø trong khi saùng taùc, coi ñoäc giaû nhö ngöôøi baïn thaân tình ñeå chia xeû nhöõng buoàn vui, cuøng nhau taâm söï, roài laàn laàn ñi ñeán nhieät tình. Theá giôùi vaên chöông HTA khoâng phaûi laø theá giôùi nghieâm trang cuûa nhaø thôø hay chuøa nôi ñoù taùc giaû khoaùt boä maët oâng cha hay thaày tu ñeå giaûng ñaïo mong cöùu vôùt keû toäi loãi hoaëc khoå ñau; cuõng khoâng phaûi laø tröôøng hoïc ñeå thaày giaùo phoâ tröông kieán thöùc uyeân baùc, giaûng baøi daïy doã cho hoïc troø laø ñoäc giaû nghe; cuõng khoâng phaûi laø chieán tröôøng saét maùu hay chieáu röôïu oàn aøo ñeå cho taùc giaû muùa may tung hoaønh, phoâ dieãn nhöõng aâm möu löøa loïc, xaõo traù, hoaëc ca tuïng thuø taïc; cuõng khoâng phaûi laø chôï buùa mua danh baùn lôïi ñeå taùc giaû vaø ñoäc giaû chia nhau töøng môù chöõ nghiaõ, giaønh giöït chuùt danh haõo; cuõng khoâng phaûi laø theá giôùi cuûa ngöôøi thaønh thò giaû daïng queâ muøa hoaëc ngöôïc laïi...
*Theá giôùi vaên chöông cuûa HTA laø theá giôùi cuûa nhöõng ngöôøi baïn thaân tình, cuøng chung nhöõng ñau khoå vaø haïnh phuùc, cuøng chung nhöõng öôùc mô vaø hy voïng, cuøng chung nhöõng an uûi vaø chia xeû. Anh ñaõ vieát ra nhö vaäy vaø ñaõ soáng thöïc nhö vaäy. Ñoäc giaû töøng ñoïc truyeän cuûa HTA, baïn beø töøng giao tieáp vôùi An, thaân cuõng vaäy, quen sô cuõng vaäy, An ñeàu coi nhö baïn thaâm giao, ñem heát traùi tim cuøng ruoät gan ra maø cuøng nhau chia xeû buoàn vui, khoâng maûy may deø daët, thuû theá ...
*ÔÛ
taùc phaåm HTA, baát cöù cuoán naøo,
baøi naøo, thì ñoäc giaû cuõng
thaáy ôû moãi chöõ, moãi caâu,
moãi thieân, moãi tieát, ngay caû ôû
caùch ñaët töïa cuûa nhöõng
truyeän ngaén, truyeän daøi, laø nhöõng
lôøi thuû thæ taâm tình cuûa
taùc giaû vaø ñoäc giaû.
Nhö coù laàn trong moät baøi taïp ghi
vieát veà nhöõng sinh hoaït vaên hoïc
ngheä thuaät ôû Montreùal, baïn ñoäc
ñaõ ngaïc nhieân khi thaáy caùi
töïa ñeà laï luøng "Montreùal,
moät thaønh phoá haõy coøn trong möôøng
töôïng" Chæ vôùi maáy chöõ
ngaén goïn, vaäy maø HTA noùi ñöôïc
bieát bao nhieâu ñieàu, nhö muoán
keå tröôùc cho baïn ñoäc nghe
anh ñang mô moäng veà moät phöông
trôøi Montreùal xa thaúm, ôû ñoù
ñang coù nhöõng ngöôøi baïn
vaên, ñang chôi troø chôi chöõ
nghiaõ, coù leõ raát töng böøng,
phaûi chi moät ngaøy naøo mình ñeán
ñoù...
*HTA ñaõ
vieát vaø ñoäc giaû theo doõi
"Chuyeän mieät vöôøn", "Chuyeän queâ
Nam, "Luùa tieâu ruoäng bieàn" "Ñeâm
chong ñeøn",. "Taïp ghi xanh, "Laù thö muøa
thu " "Treân daûi taân boài ".. noùi chung
nhöõng taùc phaåm cuûa HTA toaøn
laø nhöõng caâu chuyeän rieâng tö
vuïn vaët cuûa moät ngöôøi baïn
laø taùc giaû ruø rì ruû ró,
keå leã cho baïn hieàn, laø ñoäc
giaû nghe, y nhö hai ngöôøi baïn thaân
ñang noùi chuyeän vôùi nhau, ngoài
xoåm ôû quaùn coùc hay vóa heø,
beân moät lieáp raåy hay treân moät
bôø möông rong reâu, beân chieác
caø raøng ñaát ñaày tro buïi,
taát caû xuaát hieän trong moät khoâng
khí ñaày aám aùp vaø nhieät
tình.
Hoï
noùi vôùi nhau caùi gì vaäy?
Coù gì lôùn lao ñaâu, toaøn
laø chuyeän caø keâ deâ ngoãng, chuyeän
con meï naày thöông thaèng cha kia, chuyeän
baø haøng xoùm kia ñaùnh ghen coâ
laùng gieàng noï, chuyeän beáp nuùc
laøm toâm laøm caù, caùch kho thòt
laøm sao cho ngon, caùch phi haønh sao cho thôm,
veà quaàn aùo thì thöù laõnh
naøo ñeïp, loaïi xuyeán naøo beàn,
may maëc ñöôøng kim muõi chæ
sao cho kheùo, caùch trang ñieåm cuûa
maáy coâ maáy baø, vôùi caùc
lôùp kem loùt maët hieäu naøo, laøm
sao cho da ñöôïc mòn,... Nhöõng
ngöôøi baïn ñoäc giaû naày
cuõng deã taùnh, ai naáy ñeàu
xueà xoaø, khi thì laéng nghe kyõ löôõng,
khi thì lim dim maét nhaém maét môû,
nhieàu khi giöït mình ngô ngaùc hoûi,
baïn keå tôùi ñaâu roài, hình
nhö vuï ñaùnh ghen ñoù, vuï
kho caù boùng keøo kia, roài vuï naáu
canh rau ñaéng, rau ngoå, rau taäp taøng,
vuï ma nhaùt ôû Ñoàng Choù
Ngaùp... laàn tröôùc ñaõ
keå roài maø.
*Taùc giaû cuõng vôùi nuï cöôøi hòch haïc deã daõi, coù gì ñaâu maø baïn phaûi baän taâm, cöù yeân loøng maø nghe keå tieáp. Hình nhö ñöùc Phaät coù laàn noùi, chôù cho baát cöù chuyeän gì laø quan troïng, ñöøng ñeå taâm vöôùng maéc, cöù buoâng boû heát ñi, thì seõ ñaït ñöôïc haïnh phuùc ngay trong coõi ñôøi naày. Ñôøi töï noù ñaõ khoå roài, taïi sao laïi phaûi daèn vaët khoå theâm. Vaên chöông phaûi laøm cho ñôøi theâm töôi maùt ñeïp ñeõ hôn, ñöøng nhaéc chi chuyeän buoàn raàu...meät laém.
*Thöû coi cho kyõ trong ñoáng taùc phaåm haøng ngaøn quyeån ñaõ in ra, nhaø vaên nhaø baùo naøo cuõng noùi thöông yeâu quí meán ñoäc giaû maø ai lo laéng chaêm soùc ñoäc giaû kyõ löôõng baèng HTA khoâng? Taïi sao baèng chöõ nghiaõ coù saün, mình khoâng doïn cho ñoäc giaû nhöõng maâm thòt caù eâ heà, môøi hoï aên cho ngon, theâu may quaàn aùo toaøn baèng luïa laø ñeå hoï maëc cho ñeïp, roài chòu khoù daãn caû nhaø ñi coi haùt boùng, coi caûi löông, laéng nghe hoï caõi nhau cho ñaõ ñôøi roài nhìn hoï yeâu nhau thaém thieát... HTA caét nghiaõ roõ cho baïn ñoïc nghiaõ ñen cuûa chöõ tieåu thuyeát, tieåu laø nhoû maø thuyeát laø lôøi noùi hay caâu chuyeän. Ñoù laø vieát nhöõng chuyeän vuïn vaët ñeå theå hieän ñöôïc caùi quan troïng laø coõi loøng toát ñeïp, trong saùng, dòu daøng, caùi tình caûm nhaân haäu cuûa con ngöôøi ñoái vôùi con ngöôøi thöông meán nhau. HTA ñaõ gôûi gaám vaø ñaõ ñöôïc ñoäc giaû chia xeû trong nieàm töông thaân töông aùi, aám aùp thaân tình.
*Nhö ñaõ trình baøy, trong vaên giôùi coù taùc giaû thaâm traàm maø khinh baïc, ngöôøi saéc saûo ñeán ñoä chi ly, ngöôøi thì phuø hoa oùng chuoát, coù ngöôøi ngoâng ngheânh baát caàn ñôøi, ngöôøi moäc maïc chaát phaùc, ngöôøi thì thoâ keäch...taát caû ñeàu phaûi theå hieän neùt saéc saûo, ly kyø cuûa ngoøi buùt mong ñaït tôùi neùt ñoäc ñaùo taøi hoa cuûa mình, ñieàu ñoù khoù maø deã. Nhöng vôùi caùch vieát giaûn dò töôi saùng, maø taïo ñöôïc söï aám aùp thaân tình haàu nhö hieám laém vaø ít ngöôøi ñaït ñeán ñöôïc nhö HTA, töôûng deã maø thaät khoù. Nhaø hoïc giaû noåi tieáng cuûa Trung Hoa, Laâm Ngöõ Ñöôøng coù laàn ñaõ noùi: "caù töôi khoâng caàn gia vò vaãn naáu ñöôïc moùn aên ngon, coøn caù öôn thì phaûi theâm maém muoái caøng nhieàu caøng toát.... "
*Coi ñoäc
giaû nhö baïn thaân, HTA ñaõ laøm
ñöôïc nhöng chöa ñuû, caùc
taùc giaû nöõ coâng gia chaùnh, nhaø
baùo gôõ roái tô loøng, traû
lôøi thô tín, roõ raøng hoï
ñaâu phaûi laø nhaø vaên.
Cuõng vaäy nhöõng vò hoïc löïc
thaâm saâu, kieán thöùc quaûng baùc,
baèng caáp cao toät, cuõng khoâng phaûi
laø nhaø vaên, hoï chæ laø nhöõng
hoïc giaû noåi tieáng. Muoán laø
nhaø vaên, nhö coù laàn Mai Thaûo
ñaõ noùi, phaûi laø ngöôøi
giaøu coù, tha hoà tieâu xaøi chöõ
nghiaõ. Mai Thaûo noùi gì maø raéc
roái khoù hieåu quaù vaäy?
Neáu chòu khoù suy nghó thì ñuùng
thieät, oâng ta noùi laø laøm. Nhaø
vaên Mai Thaûo voán laø tay aên hoang tieâu
roäng, phung phí chöõ nghiaõ vì quaù
söùc giaøu coù. Quaû thaät,
ngoân ngöõ laø ñeå dieãn ñaït
tö töôûng, tình caûm. Voán lieáng
cuûa nhaø vaên laø ngoân ngöõ,
neáu ngoân ngöõ ngheøo naøn, khoâ
caïn, heùo khoâ, ngoïng nghòu...thì
laøm sao maø trao ñoåi, laøm sao maø
baøn baïc, dieãn ñaït. Giaøu
chöõ nghiaõ coù nhieàu caùch hieåu.
Muoán dieãn taû moät yù nieäm, nhaø
vaên coù theå duøng raát nhieàu
töø ñeå dieãn ñaït, duøng
nhieàu cuïm töø phuï thuoäc nhö
tónh töø (adjectif), traïng töø (adverbe)
laøm ñaäm ñaø theâm yù muoán
noùi. Ñoù laø caùch thöôøng
duøng cuûa caùc nhaø vaên Taây phöông.
Caâu vaên nhôø ñoù maø trôû
neân ñeïp ñeõ, myõ mieàu,
tinh teá vaø nhöùt laø dieãn ñaït
ñöôïc tôùi cuøng taän choã
chi ly, saâu kín nhöùt cuûa loøng
ngöôøi. Caùch ngöôïc laïi
laø cuõng coù theå duøng vaøi
töø maø dieãn ñaït ñöôïc
nhieàu yù, ñeå ñoäc giaû tuyø
trình ñoä hoïc thöùc vaø thöôûng
ngoaïn, töï nghieàn ngaãm thaám thiaù
caùi thuù vò rieâng tö (nhö caùch
cuûa caùc nhaø vaên Trung Hoa).
*HTA ñaõ
aùp duïng ñöôïc caû hai caùch
nhuaàn nhuyeãn. Tuy anh hoïc khoa hoïc (ngaønh
Döôïc) nhöng khaû naêng hieåu bieát
vaø kieán thöùc vaên chöông
Vieät Nam vaø theá giôùi khaù cao,
anh ñoïc raát nhieàu saùch vaø
trí nhôù phaûi noùi laø nhö
maùy ñieän toaùn. Trong nhöõng
thô töø qua laïi, nhieàu khi toâi phaûi
söõng sôø töï hoûi laøm
sao HTA nhôù noåi caùc maãu chuyeän
vuïn vaët xaûy ra ôû moät goùc
phoá naøo ñoù, vaøo moät thôøi
ñieåm xa lô xa laéc cuûa quaù khöù.
Vaääy maø HTA ñaõ nhôù roõ
moàn moät, keå laïi töøng chi tieát,
teân tuoåi cuûa töøng nhaân vaät
tæ mó coù ngoïn coù ngaønh khoâng
sai soùt... Chuùng ta thöû ñoïc vaøi
ñoaïn haàu coi möùc giaøu coù
trong kho taøng ngoân ngöõ mieâu taû
cuûa anh:
"-raêng naêm naøo
cuûa toâi tuy hoâ tuy vaãu nhöng vaãn
xöôùc mía thaät taøi tình,
nhai oåi ngau ngaùu. Maét toâi tuy hí
naêm naøo heã khi nhaém maét nguû
moät giaác thoaûi maùi trong veo. Giôø
ñaây boán chieác raêng giaû xinh
nhö haït löïu, ngôøi saéc men mòn
boùng, daãu toâi coù giaän ai, chöûi
ai thì daùm chöûi chôù khoâng
daùm caén. Maét toâi thuït saâu ñeå
göông maët toâi saùng hôn, nhöng
ñoâi maét aáy bieát bao ñeâm
môû daøi traùu traùu trong boùng
ñeâm vì maát nguû, vaø heã
khi toâi nuoát thuoác nguû vaøo, ñoâi
maét vöøa nhaém laø thaáy aùc
moäng, dò moäng nöôøm nöôïp
keùo veà. Kieät (Kieät Taán ) nhaéc
laïi ñoâi maét cuõ, haøm raêng
cuõ cuûa toâi, nhöng laøm sao haén
traû laïi cho toâi hai thöù quí baùu
ñoù ñeå toâi nhai xöông gaø,
caïp baép, gaëm gioø heo, nhai khoâ möïc,
ñeå ñeâm ñeâm nhaém maét
laø nguû moät giaác eâm suoâng seû,
oùng chuoát."
Hoaëc trong Chaân Trôøi Lam Ngoïc:
"-Hoâm ñoù
chò maëc chieác aùo daøi maøu reâu
saåm noåi hoa xaùm baïc. Maøu saéc
raát chìm, raát nguoäi nhöng raát
trang nhaõ. Ñaëc bieät nhaát laø
chieác khaên choaøng hieäu Pierre Cardin maøu
ñen noåi vaïch maøu hoaøng kim, maøu
xanh laân tinh vaø maøu ñoû yeân
chi laøm cho maøu aùo khieâm toán vaø
maøu son phaán tranh ñieåm kín ñaùo
cuûa chò noåi baät xoân xao haún leân.
Toâi coù baûo moät anh baïn: baø Dieäu
Taâm hoâm nay chôi troäi maøu saéc
quaù."
*Qua hai ñoaïn ngaén treân chuùng ta thaáy taùc giaû duøng nhieàu danh töø, nhieàu tónh töø khieán phong caûnh, nhaân vaät ñaày maøu saéc lung linh vaø hình aûnh traøn ñaày. HTA thöôøng vieát nhö vaäy vaø loái vieát ñoù trôû thaønh thoùi quen. Anh phoùng buùt thoaûi maùi, nghó sao vieát vaäy khoâng söûa ñoåi, trau chuoát gaïn loïc, nhôø vaäy neân vaên raát töï nhieân. Ñoäc giaû chæ caàn ñoïc vaøi caâu vaø bieát ngay taùc giaû laø ai, khoâng heà laãn loän hoaëc sai laàm qua ngöôøi khaùc. Ñaùm ñoâng quaàn chuùng deã ñoùn nhaän vaø caûm thaáy gaàn guõi vì chuyeän xaûy ra y heät cuoäc soáng bình dò haèng ngaøy.
*Nhöng ñoâi
khi HTA cuõng duøng caùch thöù hai, "
ñaït yù ôû ngoaøi lôøi
" cuûa Trung Hoa. Ñoù laø khi anh coá
yù laøm vaên, khi vieát thì caâu
vaên ngaén goïn, chöõ nghiaõ ñôn
giaûn, khoâng nhieàu tieáng phuï thuoäc
röôøm raø, nhöng gaây nhieàu
hình aûnh. Hình aûnh ñöôïc
taùc giaû coá yù gôïi ra ñeå
ñoäc giaû töôûng töôïng
theâm. Moät laàn trong Laù Thö Muøa
Thu (11.1984) HTA ñaõ than thôû:
-"Giôø, Troyes
ñoái vôùi toâi laø ñaát
trích. Nhöng ñaát trích naày ñeïp
quaù, khoâng coù " lau vaøng truùc voõ
naãy maàm quanh hieân" nhö caûnh ñaát
trích cuûa nhaø thô Baïch Cö Dò.
Nhöng toâi bieát, baét ñaàu giöõa
thu, caây seõ truïi heát laù, caûnh
vaät seõ buoàn thaûm, baàu trôøi
thöôøng thaáp xuoáng vaø phuû
maây maøu chì. Coù theå laø vaøo
ñaàu thu ôû ñaây ñeïp.
Laù vaøng nhö coøn raïo röïc aùnh
raïng rôõ. Vaøo buoåi saùng
hay buoåi chieàu, söông lam moûng vöông
vaát töø choøm caây khoùm laù.
Vaøo chôi trong röøng thu nhö vaøo
caûnh moäng, ñeán khi trôû ra xe thì
aùo maêng toâ ñaõ aåm nöôùc"
.
*Thöû phaân tích ñoaïn vaên ngaén naày thì thaáy ngay vaên taøi cuûa HTA. Chuùng ta hay baát cöù ai cuõng coù theå taû caûnh muøa thu coù coù laù vaøng, coù maây ñen maøu chì, coù söông lam moûng, coù khí trôøi aåm ñuït, nhöng vôùi taát caû ñöôøng neùt ñoù khoâng noùi leân ñöôïc ñieàu gì, ñoù laø nhöõng ñöôøng neùt cheát, mieâu taû moät caûnh vaät khoâng sinh khí...Chæ theâm vaøo maáy chöõ cuoái doøng, HTA ñaõ laøm cho moïi söï soáng ñoäng. Taùc giaû khoâng chæ veõ hình aûnh moät ngöôøi laïc loaøi bô vô nôi ñaát khaùch, soáng hiu quaïnh theâ löông qua thaân xaùc beân ngoaøi maø coøn veõ ñöôïc trong coõi loøng caûm nghó nöõa. Con ngöôøi löu laïc ñoù cuõng bieát taän höôûng caûnh ñeïp nhö moäng ñang coù cuûa phöông trôøi Taây. Caùi khoâng khí muøa thu ñaát Phaùp baøng baïc qua vaên cuûa Anatole France vôùi hình aûnh chuù beù löng mang caëp saùch, nhaûy chaân saùo tung taêng buoåi töïu tröôøng ñaàu thu ngang qua coâng vieân Luxembourg, laõng ñaõng vôùi khoâng khí muøa thu Toâ Chaâu, Haøng Chaâu cuûa Trung Hoa ngaøn naêm tröôùc. Thi haøo Toâ Ñoâng Pha ñôøi Toáng ñaõ vieát lôøi keát trong Tieàn Xích Bích Phuù...."khi ñoà nhaém hoa quaû ñaõ heát, maâm baùt boû ngoån ngang, cuøng nhau goái ñaàu maø nguû ôû trong thuyeàn, khoâng bieát vaàng ñoâng ñaõ saùng baïch töï bao giôø. (haøo haïch kyù taän, boâi baøng lang taï, töông döõ chaåm taï hoà chu trung, baát tri ñoâng phöông chi kyù baïch)
*Ngöôøi xöa say meøm giöït mình thöùc giaác, baát giaùc thaáy vaàng ñoâng ñaõ saùng baïch. Ngöôøi nay tuy ñang daïo chôi röøng thu -khi trôû ra xe thì aùo maêng toâ ñaõ aåm nöôùc. Hai traïng thaùi thöùc nguû tuy khaùc maø caûm giaùc nhö moät. Ñoäc giaû cuõng baát giaùc, ngaïc nhieân söõõng sôø thuù vò. Vieát ngaén goïn ñöôïc nhö vaäy laø tuyeät buùt. Ñaâu caàn phaûi coù caâu chuyeän ly lyø, taâm söï eùo le, tö töôûng sieâu tuyeät,... môùi laø vaên chöông.
*Coøn bao nhieâu ñieàu chöa khaùm phaù trong theá giôùi vaên chöông HTA ? Toâi tin laø nhieàu laém nhöng do tình côø ñoïc laïi xaáp thö cuõ baïn gôûi cho, ñaâm giöït mình. Moät ngaøy cuoái thu naêm 1993 An ñaõ vieát "-vieát veà HTA, xin baïn ñöøng neân, vieäc gì phaûi quaäy leân cho ñoäc giaû chuù yù. Toâi khaùc muï X... ôû choã ñoù, khoâng quaù khieâm toán ñeå töï haï mình, khoâng quaù haùch xì xaèng, khoâng khua ñoäng... Coá vieát sao cho anh em baèng höõu vui, roài mình cuõng vui theo laø ñöôïc. Maø Ñieàn tin ñi, heã mình vui laø ñoäc giaû vui laây..."
HTA ñaõ vieát
raønh raønh nhö vaäy maø thieät tình,
tuy tay toâi khoâng caàm baàu röôïu
naém nem maø cuõng vì maõng vui neân
ñaønh queân maát lôøi anh daën
doø. Trong môù trí nhôù hoån
ñoän muø môø, chôït nhôù
hai caâu thô cuûa moät ngöôøi
baïn gaùi:
Ngöôøi ñaõ noùi roài hay
chöa noùi,
Ngöôøi ñaõ noùi roài hay
chöa noùi ra...
Quaû laø maáy
oâng maáy baø laøm caùi ngheà
thi só, vaên só thieät raéc roái,
noùi tôùi noùi lui, voøng qua voøng
laïi khoâng ai hieåu gì heát trôn.
Thöïc söï ñeán giôø phuùt
naày, cuõng khoâng bieát toâi ñaõ
vieát ñöôïc chuùt ít gì
veà vaên taøi HTA, ngöôøi baïn
vaên só ôû beân Taây cuûa toâi
chöa. Thoâi ñaønh keå nhö laø
coù noùi maø chöa heát yù...
(Vaên Hoïc, thaùng 5 1999).