Quan nieäm vaên hoïc

Ñaùnh giaù moät taùc phaåm vaên chöông laø moät söï löïa choïn. Chuùng ta coù theå khoâng yù thöùc ñöôïc raèng mình ñang choïn thaùi ñoä naøo khi thöôûng thöùc vaên chöông, nhöng thaät söï khi chuùng ta khen moät baøi vaên baøi thô laø hay hoaëc dôû, trong lôøi pheâ bình chung chung ñoù, chuùng ta ñaõ noùi leân quan ñieåm rieâng veà ngheä thuaät cuûa chuùng ta, chuùng ta ñaõ coù moät tieâu chuaån naøo ñoù cho rieâng chuùng ta ñeå döïa theo ñoù maø ñaùnh giaù söï "hay" hoaëc söï "dôû" cuûa taùc phaåm ngheä thuaät aáy.

Pheâ bình vaên hoïc, cô baûn nhaát laø caâu ñaùnh giaù "toâi thích" hoaëc "toâi khoâng thích". Caùi khaùc giöõa lôøi pheâ bình cuûa moät ngöôøi bình thöôøng vaø moät nhaø chuyeân moân veà pheâ bình vaên hoïc, laø ôû kieán thöùc, khaû naêng phaân tích lyù luaän vaø khaû naêng trình baøy nhöõng kieán thöùc ñoù moät caùch khuùc chieát roõ raøng ñaày ñuû ña dieän veà lyù do cuûa söï löïa choïn cuûa mình. Coù nghóa laø, khi chuùng ta hoûi caâu hoûi "taïi sao anh/chò thích/khoâng thích", caâu traû lôøi cuûa nhaø pheâ bình seõ daøi hôn, thích thuù hôn caâu traû lôøi cuûa moät ngöôøi bình thöôøng.

Nhöng caên baûn, thöôûng thöùc vaên hoïc vaãn laø moät vaán ñeà chuû quan. Noù khoâng ñi ra khoûi söï "toâi thích, taïi vì...", vaø caùi "taïi vì" cuûa toâi seõ raát khaùc vôùi caùi "taïi vì" cuûa anh. Trong pheâ bình vaên hoïc, nhö theá, khoâng coù ñuùng sai. Noùi nhö theá ñeå chuùng ta nhaän bieát giaù trò töông ñoái cuûa pheâ bình vaên hoïc, vaø nhöõng nhaän ñònh cuûa moät nhaø pheâ bình vaên hoïc.

Pheâ bình vaên hoïc (Morner vaø Rausch 1991 trg 121-124) ñöôïc ñònh nghóa laø caùch moâ taû, dieãn dòch vaø ñaùnh giaù vaên hoïc. Nhöng chuùng ta caàn hoûi theâm "moâ taû, dieãn dòch vaø ñaùnh giaù"... theo khuynh höôùng naøo? Bôûi vì, nhö trong lôøi môû ñaàu, chuùng ta phaùn xeùt moät taùc phaåm vaên hoïc döïa theo moät tieâu chuaån ngheä thuaät saün coù, duø chuùng ta coù yù thöùc hay khoâng coù yù thöùc veà vaán ñeà ñoù. Töông töï, khi nhaø pheâ bình laøm coâng vieäc moâ taû, dieãn dòch vaø ñaùnh giaù, nhaø pheâ bình aáy ñaõ coù saün moät soá tieâu chuaån rieâng veà giaù trò cuûa moät taùc phaåm ngheä thuaät. Tieâu chuaån aáy coù theå raát khaùc vôùi tieâu chuaån cuûa moät ngöôøi khaùc. Dó nhieân, tieâu chuaån aáy cuõng coù theå raát gioáng tieâu chuaån cuûa moät ngöôøi khaùc.

Khi nhieàu ngöôøi coù cuøng tieâu chuaån thöôûng thöùc ngheä thuaät, moät khuynh höôùng pheâ bình ñöôïc hình thaønh. Theo M.H. Abrams, coù boán khuynh höôùng chính (Morner vaø Rausch 1991 trg 121-122):

* Khuynh höôùng moâ phoûng ñaùnh giaù taùc phaåm vaên hoïc döïa theo möùc ñoä xaùc thöïc cuûa taùc phaåm ñoái vôùi ñôøi soáng thöïc khi moâ taû hoaëc bieåu hieän cuoäc soáng vaø con ngöôøi trong taùc phaåm;

* Khuynh höôùng thöïc tieãn ñaùnh giaù taùc phaåm döïa theo möùc taùc ñoäng veà maët tình caûm vaø ñaïo ñöùc cuûa taùc phaåm leân ngöôøi ñoïc;

* Khuynh höôùng bieåu loä xem taùc phaåm nhö moät bieåu loä cuûa caù tính taùc giaû;

* Khuynh höôùng khaùch quan nhìn taùc phaåm nhö moät saûn phaåm ngheä thuaät vôùi nhöõng giaù trò töï thaân vaø ñöôïc ñaùnh giaù qua nhöõng giaù trò töï thaân aáy maø khoâng lieân heä gì ñeán taùc giaû hay taùc ñoäng cuûa taùc phaåm ñoái vôùi ñoäc giaû.

Pheâ bình vaên hoïc baét ñaàu vôùi nhaän ñònh cuûa Plato cho raèng vaên hoïc khoâng coù giaù trò vì khoâng thöïc (khuynh höôùng moâ phoûng) vaø gaây khích ñoäng coù haïi vaøo tình caûm ngöôøi ñoïc thay vì khôûi ñoäng lyù trí (khuynh höôùng thöïc tieãn). Aristotle phaûn baùc laïi vôùi lyù luaän cho raèng vaên hoïc thöïc ra coù khaû naêng toång hôïp nhöõng söï thöïc muoân ñôøi (khuynh höôùng moâ phoûng) vaø giuùp con ngöôøi giaûi phoùng nhöõng tình caûm bò doàn neùn (khuynh höôùng thöïc tieãn). Trong khi ñoù, Horace, nhaø thô La Maõ cho raèng coâng duïng cuûa vaên hoïc laø giaùo duïc vaø giaûi trí (khuynh höôùng thöïc tieãn), daãn ñeán khuynh höôùng taân coå ñieån sau ñoù.

Khuynh höôùng khaùch quan tuy ñöôïc coi laø moät hieän töôïng cuûa theá kyû hai möôi, chính ra baét nguoàn töø quan ñieåm "ngheä thuaät vò ngheä thuaät" cuûa khuynh höôùng thaåm myõ ñöôïc thònh haønh vaøo nhöõng naêm 1890. Khuynh höôùng naøy coù theå goïi chung laø chuû nghóa hình thöùc (hình thöùc luaän). Hình thöùc luaän xuaát hieän döôùi nhieàu theå daïng khaùc nhau, baét nguoàn vôùi moät nhoùm pheâ bình gia taïi Nga, sau ñoù laø Pheâ Bình Môùi, caáu truùc luaän... Pheâ bình theo chuû nghóa hình thöùc giaûi thích hay ñaùnh giaù moät taùc phaåm vaên hoïc döïa theo caáu truùc hay hình thöùc cuûa taùc phaåm aáy nhöng khoâng ñaùnh giaù noäi dung döïa theo nhöõng tieâu chuaån söï thaät hay tieâu chuaån ñaïo ñöùc.

Sau caáu truùc luaän xuaát hieän caùc khuynh höôùng goïi chung laø haäu caáu truùc luaän, moät nhoùm töø duøng ñeå chæ chung moät soá khuynh höôùng pheâ bình vaên hoïc khaùc sau caáu truùc luaän, boå sung cho nhöõng thieáu soùt cuûa caáu truùc luaän ví duï nhö khuynh höôùng ñoäc giaû hoài öùng döïa vaøo phaûn öùng cuûa ñoäc giaû trong pheâ bình vaên hoïc vaø khuynh höôùng phaân taâm.

Noåi baät trong caùc khuynh höôùng haäu caáu truùc luaän laø khuynh höôùng giaûi cô caáu (Morner vaø Rausch 1991 trg 50). Cha ñeû cuûa khuynh höôùng naøy laø trieát gia ngöôøi Phaùp Jacques Derrida. Theo Derrida, giaûi cô caáu baét nguoàn töø quan ñieåm cuûa Friedrich Nietzche vaø Martin Heidegger cho raèng mong muoán cuûa ngöôøi vieát vaø ngöôøi ñoïc veà moät yù nghóa chaéc chaén (cuûa moät vaên baûn) ñaõ daãn ñeán söï baùc boû hay ñeø neùn taát caû nhöõng yù nghóa coù theå coù khaùc. Coâng vieäc giaûi cô caáu laø ñeå tìm bôùi nhöõng yù nghóa bò doàn neùn naøy. Giaûi cô caáu phaûn aûnh quan ñieåm cuûa caáu truùc luaän cho raèng vaên baûn chæ laø moät toång hôïp nhöõng kyù hieäu mang nhöõng yù nghóa nhaát thôøi vaø töông ñoái. Tuy nhieân, Robert Scholes (Morner vaø Rausch 1991 trag 50) ñaõ leân tieáng caûnh caùo raèng thuyeát naøy coù theå phieâu löu ñeán moät thöù trieát lyù ñieân roà khi choái boû söï kieän ngoân ngöõ vaän haønh nhö moät heä thoáng, moät maïng löôùi coù yù nghóa, khoâng phaûi chæ laø moät ñoáng chöõ loän xoän khoâng coù quan heä gì vôùi nhau.

Moät khuynh höôùng khaùc, chòu aûnh höôûng cuûa haäu caáu truùc luaän vaø giaûi cô caáu laø khuynh höôùng haäu hieän ñaïi. Nguyeãn Höng Quoác giaûi thích (Vieät soá 3-1999 trg 57): haäu hieän ñaïi chuû nghóa chuù yù vaøo hình thöùc hôn noäi dung, vaøo caùi beân ngoaøi hôn laø beà saâu... Ngöôøi caàm buùt haäu hieän ñaïi maëc duø khoâng thoaùt ñöôïc truyeàn thoáng nhöng truyeàn thoáng aáy, vôùi haén, khoâng coøn laø moät gaùnh naëng nöõa. Theo Charles Jencks, haäu hieän ñaïi chuû nghóa tieáp noái vaø vöôït khoûi hieän ñaïi chuû nghóa (Jenks 1989 trg 7). Chuû nghóa hieän ñaïi laø khuynh höôùng vaên hoïc xuaát hieän vaøo haäu baùn theá kyû möôøi chín, ñieåm cô baûn cuûa chuû nghóa naøy laø yù muoán böùt thoaùt ra khoûi nhöõng qui leä ñaõ coù saün vaø nhöõng giaù trò truyeàn thoáng.

Ñeà caäp qua moät soá caùc khuynh höôùng pheâ bình (vaø caàn noùi theâm ñaây chæ laø moät soá khuynh höôùng tieâu bieåu trong raát nhieàu khuynh höôùng khaùc) ñeå chuùng ta thaáy raèng coù raát nhieàu caùch ñaùnh giaù moät taùc phaåm vaên hoïc. Ñoù laø chuùng ta chöa keå ñeán khuynh höôùng pheâ bình döïa theo caên baûn ñaïo ñöùc (moral criticism) hay khuynh höôùng ñaáu tranh nöõ quyeàn (feminist criticism), laáy yù thöùc heä ñaáu tranh nöõ quyeàn laøm caên baûn cho pheâ bình vaên hoïc. [Maëc duø caên baûn, moïi khuynh höôùng ñeàu quy veà moät trong boán theå loaïi theo söï phaân chia cuûa M.H.Abrams ñaõ ñeà caäp ôû treân.]

Nhö theá thì nhaø pheâ bình vaên hoïc danh tieáng Nguyeãn Höng Quoác cuûa chuùng ta thuoäc khuynh höôùng naøo?

Trong taïp chí Vieät soá 3-1999, trong baøi bình luaän vaên hoïc nhan ñeà "Vieát vaên vôùi... caây buùa", Nguyeãn Höng Quoác ñaõ trình baøy töông ñoái chi tieát veà laäp tröôøng vaø xu höôùng pheâ bình cuûa mình (trg 43-65).

Nhaø pheâ bình ñaû kích chuû tröông ñeà cao caùi "taâm" vaø söï thaønh thaät cuûa con ngöôøi taùc giaû, oâng nghi ngôø chuû tröông ñeà cao caùi taâm vì oâng khoâng muoán taùc phaåm ñöôïc hoaëc bò ñaùnh giaù qua con ngöôøi ngoaøi ñôøi cuûa taùc giaû (trg 46). Ngöôøi caàm buùt, theo Nguyeãn Höng Quoác, chæ caàn taøi ("vieát cho hay" trg 46) maø khoâng caàn ñöùc. (Trong phaïm vò baøi naøy, "ñöùc" laø chöõ ñeå chæ chung nhöõng tính toát cuûa con ngöôøi theo tieâu chuaån ñaïo ñöùc thoâng thöôøng, roõ hôn laø nhöõng ñöùc tính Nguyeãn Höng Quoác ñeà caäp ñeán trong baøi vieát cuûa oâng nhö coù loøng "taâm", coù tinh thaàn thieän chí vaø traùch nhieäm ñoái vôùi xaõ hoäi, nhöõng coâng daân toát, tính thaønh thaät).

Nhö theá, oâng muoán taùch rôøi taùc phaåm vaø con ngöôøi. Chuùng ta chöa baøn ñeán söï xaùc ñaùng cuûa laäp luaän naøy. Haõy cöù chaáp nhaän ñoù laø laäp luaän cuûa oâng. Nhöng laïi chính oâng gaén lieàn chaát löôïng hay noùi ñuùng hôn söï thieáu chaát löôïng (noùi moät caùch lòch söï) cuûa moät taùc phaåm vôùi caù tính ngoaøi ñôøi cuûa taùc giaû. Trong baøi, oâng xaùc quyeát moät caùch raát maïnh meõ raèng "...Chuùng ta coù theå thaáy ngay, nhöõng keû hay xaû raùc vaø æa baäy treân saùch baùo nhaát, nhöõng keû laøm oâ nhieãm khoâng khí thaåm myõ vaø ñaïo ñöùc cuûa thôøi ñaïi nhieàu nhaát thöôøng laø nhöõng con ngöôøi... ñaày thieän chí vaø ñaày tinh thaàn traùch nhieäm, nhöõng coâng daân toát. Toát, nhöng baát taøi." (trg 46)

OÂng noùi theâm "seõ khoâng cöôøng ñieäu chuùt naøo neáu chuùng ta noùi raèng haàu nhö taát caû nhöõng nhaø vaên vaø nhaø thô baát taøi ñeàu... thaønh thöïc; taát caû nhöõng taùc phaåm keùm coûi ñeàu ñöôïc vieát ra moät caùch thaønh thöïc." (trg 46)

Ñoái chieáu quan nieäm vaên hoïc cuûa Nguyeãn Höng Quoác vôùi quan nieäm vaên hoïc cuûa thi só vaø nhaø tranh ñaáu cho nhaân quyeàn Vieät Nam Nguyeãn Chí Thieän, chuùng ta coù theå thaáy moät söï ñoái nghòch hoaøn toaøn.

Trong lôøi môû ñaàu thi taäp "Haït Maùu Thô", Nguyeãn Chí Thieän cho söï thaät laø moät ñieàu heát söùc quan troïng:

Coi mình laø ngöôøi ghi cheùp caûnh thöïc, tình thöïc cuûa moät giai ñoaïn lòch söû ñôùn ñau toät ñoä, toâi luoân luoân toân troïng söï thaät... (NCT trg viii). Tuy toâi coá gaéng vöôn tôùi söï giaûn dò, nhöng ñaït ñöôïc hay khoâng laïi laø chuyeän khaùc. Coù ñieàu chaéc chaén laø toâi theo saùt söï thöïc tôùi möùc tæ mæ. (trg x)

Söï thaät cuõng ñöôïc George Orwell, nhaø vaên noåi tieáng cuûa Anh quoác, coi troïng. OÂng noùi moät trong lyù do thuùc ñaåy oâng saùng taùc laø:

Mong muoán nhìn thaáy moïi vaät nhö chính noù, ñeå tìm ra nhöõng söï kieän thaät vaø taøng tröõ noù cho haäu theá... (Orwell 1983 Phaàn giôùi thieäu)

Nguyeãn Höng Quoác khoâng ñöa ra moät vaøi thí duï cuï theå naøo hoaëc moät taøi lieäu thoáng keâ naøo töø moät cuoäc nghieân cöùu naøo coù theå kieåm chöùng ñöôïc ñeå minh chöùng cho nhöõng phaùt bieåu toång quaùt cuûa oâng "nhöõng keû hay xaû raùc vaø æa baäy treân saùch baùo nhaát, nhöõng keû laøm oâ nhieãm khoâng khí thaåm myõ vaø ñaïo ñöùc cuûa thôøi ñaïi nhieàu nhaát thöôøng laø nhöõng con ngöôøi... ñaày thieän chí vaø ñaày tinh thaàn traùch nhieäm, nhöõng coâng daân toát" vaø "haàu nhö taát caû nhöõng nhaø vaên vaø nhaø thô baát taøi ñeàu... thaønh thöïc; taát caû nhöõng taùc phaåm keùm coûi ñeàu ñöôïc vieát ra moät caùch thaønh thöïc."

Thaän troïng maø noùi thì chuùng ta khoâng theå bieát söï kieän oâng neâu ra coù bao nhieâu phaàn xaùc thöïc. Nhöng tröôùc maét, oâng maâu thuaãn trong laäp luaän cuûa chính oâng, bôûi vì trong khi oâng cho raèng taùc phaåm phaûi ñöôïc taùch rôøi vôùi con ngöôøi, chính oâng ñaõ tìm thaáy moái töông quan chaët cheõ giöõa chaát löôïng taùc phaåm vaø con ngöôøi taùc giaû. Ñoù laø phöông trình:

Taùc phaåm dôû (baát taøi) = Con ngöôøi coù ñöùc

Taùc phaåm hay (coù taøi) = Con ngöôøi voâ ñaïo ñöùc

Vôùi söï xaùc quyeát cuûa oâng, hai phöông trình sau ñaây haún ñöôïc gaït ra ngoaøi nhö nhöõng tröôøng hôïp ngoaïi leä:

Taùc phaåm dôû = Con ngöôøi voâ ñaïo ñöùc

Taùc phaåm hay = Con ngöôøi coù ñöùc

Nhö theá Nguyeãn Höng Quoác haún cho raèng taøi ñöùc töông ñoá. Nhö theá thì ña soá nhöõng nhaø vaên nhaø thô ñoaït giaûi Nobel vaên chöông ñeàu laø thaønh phaàn voâ laïi hay sao? OÂng cheâ bai nhöõng taùc phaåm dôû hay oâng cheâ bai nhöõng coâng daân toát vaø nhöõng con ngöôøi thaønh thaät? OÂng khen ngôïi nhöõng taùc phaåm hay hay oâng khen ngôïi nhöõng con ngöôøi voâ ñaïo ñöùc vaø giaû doái?

Haõy taïm ñaët nhöõng caâu hoûi aáy sang moät beân. Moät ñieàu ghi nhaän ñöôïc laø khi chuùng ta dieãn ñaït laäp luaän cuûa Nguyeãn Höng Quoác cho raèng vaên phaûi ñöôïc taùch rôøi vôùi ngöôøi baèng hình thöùc phöông trình toaùn hoïc, chuùng ta thaáy nhaø pheâ bình ñaõ töï beû gaãy laäp luaän cuûa chính oâng. Phöông trình toaùn hoïc treân cho thaáy coù söï töông quan chaët cheõ giöõa chaát löôïng taùc phaåm vaø con ngöôøi taùc giaû. Töông quan nhö theá naøo laïi laø moät ñieàu khaùc.

Söï töông quan naøy ñöôïc thi só vaø nhaø tranh ñaáu cho nhaân quyeàn Vieät Nam Nguyeãn Chí Thieän baøy toû raát roõ trong lôøi môû ñaàu cuûa thi taäp Haït Maùu Thô:

Vaên laø ngöôøi maø! (NCT trg xii)

Xöa cuõng nhö nay, vaên thô laø ñeå noùi leân caùi taâm huyeát, caùi chí khí cuûa mình. (NCT trg xiii)

William Butler Yeats, nhaø thô AÙi Nhó Lan ñöôïc xeáp loaïi vaøo khuynh höôùng hieän ñaïi vaø ñaõ töøng ñöôïc trao taëng giaûi Nobel vaên chöông, cuõng khoâng baát ñoàng vôùi quan nieäm ngheä thuaät cuûa boá oâng, nhaø hoäi hoïa John Butler Yeats:

Laø moät nhaø thô tröôùc heát caàn phaûi laø moät con ngöôøi. (Yeats 1972: Phaàn giôùi thieäu)

Cuõng nhö Boris Pasternak, nhaø thô vaø nhaø vaên Nga ñaõ ñöôïc trao taëng giaûi Nobel vaên chöông 1954 nhöng töø choái laõnh giaûi ñaõ noùi:

Phaàn nhoû beù tuyeät vôøi bieåu tröng cho toâi trong baûn chaát thöïc cuûa con ngöôøi toâi, toâi ñaõ chöng caát noù vaøo trong nhöõng baøi tieåu luaän vaø tieåu thuyeát cuûa toâi. (Levi 1990 trg 238)

Söï lieân quan giöõa con ngöôøi vaø taùc phaåm gaén boù chaët cheõ ñeán theá laø cuøng!

Tuy raèng laäp luaän khoâng roõ, nhöng yù cuûa nhaø pheâ bình Nguyeãn Höng Quoác laø moät taùc phaåm caàn ñöôïc ñaùnh giaù rieâng reõ vaø khoâng lieân quan gì ñeán taùc giaû. Nhö theá nhaø pheâ bình khoâng thuoäc khuynh höôùng bieåu loä (xin xem laïi caùch phaân loaïi cuûa M.H. Abrams).

Cheâ bai tính thaønh thöïc cuûa ngöôøi caàm buùt, trong baøi vieát cuûa mình, nhaø pheâ bình cuõng ñaõ ñaët nghi vaán veà tính "nhö thöïc" cuûa moät taùc phaåm nhö moät tieâu chuaån pheâ bình (NHQ Vieät soá 3 trg 45-46). Nhö theá oâng khoâng thuoäc khuynh höôùng moâ phoûng.

Nhaø pheâ bình xem caùi môùi laø "moät trong nhöõng bieåu hieän cao nhaát cuûa taøi hoa nôi ngöôøi caàm buùt" (trg 47). Nhö theá, caùi "taøi" maø oâng noùi ñeán ñi ñoâi vôùi caùi môùi, vaø söï "baát taøi" ñoàng nghóa vôùi caùi cuõ.

Ñònh nghóa caùi môùi trong vaên hoïc laø moät ñònh nghóa phöùc taïp. Nhöng theo Nguyeãn Höng Quoác, trung taâm cuûa caùi môùi trong theá kyû 20 laø chuû nghóa hieän ñaïi vaø chuû nghóa tieàn phong (trg 53). Ñieåm chung cuûa hai khuynh höôùng naøy laø thaùi ñoä taán coâng vaø ñaû phaù truyeàn thoáng trong laõnh vöïc vaên hoùa cuõng nhö xaõ hoäi. OÂng löôïc giaûi moät soá khuynh höôùng vaên hoïc haäu hieän ñaïi, vaø ngöøng laïi ôû haäu hieän ñaïi chuû nghóa, ñaõ ñöôïc noùi qua ôû phaàn ñaàu baøi vieát naøy.

Nhaø pheâ bình coå xuùy cho khuynh höôùng haäu hieän ñaïi, trong ñoù ngöôøi vieát "caàn phaûi thoaùt ra khoûi aùp löïc cuûa truyeàn thoáng" (trg 59). Ñoái vôùi boái caûnh Vieät Nam, theo Nguyeãn Höng Quoác, aùp löïc aáy laø aûnh höôûng naëng neà cuûa quan nieäm vaên hoïc theo Nho giaùo "vaên dó taûi ñaïo" vaø chuû nghóa hieän thöïc vaø laõng maïn. Nhaø pheâ bình khoâng giaáu thaùi ñoä baøi baùc cuûa mình khi moâ taû khung caûnh vaên hoïc Vieät Nam baèng hai hình aûnh "moät oâng ñoà giaø luï khuï ñoøi vaên hoïc phaûi "ngoân chí", ñuû thöù "chí", cuõng nhö phaûi "taûi ñaïo", ñuû thöù ñaïo, vaø hình aûnh moät ñöùa con nít thích khoùc nheø vôùi nhöõng thöù tình caûm nhaõo nheït" (trg 60). Haún ñaây laø nhöõng caùi cuõ daãn ñeán söï baát taøi.

Baøi baùc quan nieäm vaên hoïc Nho giaùo, moät laàn nöõa, Nguyeãn Höng Quoác ñoái choïi hoaøn toaøn vôùi quan nieäm vaên hoïc cuûa thi só Nguyeãn Chí Thieän. Cuõng trong lôøi môû ñaàu cuûa thi taäp Haït Maùu Thô, Nguyeãn Chí Thieän ñaõ noùi:

Khoång töû coù lôøi luaän veà thô nhö sau: "Thi khaû dó quan, khaû dó quaàn, khaû dó höng, khaû dó oaùn", nghóa laø thô coù khaû naêng giuùp ta bieát nhìn nhaän, bieát taäp hôïp, bieát höng khôûi, bieát oaùn giaän. Suoát cuoäc ñôøi laøm thô, luùc naøo toâi cuõng theo toân chæ "quan, quaàn, höng, oaùn" ñoù... (NCT trg vi)

Khoâng chaáp nhaän ñaïo ñöùc vaø tình caûm nhö nhöõng yeáu toá taùc ñoäng cuûa vaên chöông, Nguyeãn Höng Quoác haún khoâng thuoäc veà khuynh höôùng thöïc tieãn.

Nhaø pheâ bình Nguyeãn Höng Quoác nhö theá thuoäc khuynh höôùng khaùch quan theo baûng xeáp loaïi cuûa M.H. Abrams. OÂng coå xuùy cho khuynh höôùng haäu hieän ñaïi theo caùch nhìn cuûa Jean-Francois Lyotard nhö oâng ñaõ noùi roõ (NHQ trg 59) (Caùch nhìn naøy coù ñieåm khaùc bieät vôùi caùch nhìn haäu hieän ñaïi khaùc maø söï phaân bieät chöa caàn ñeà caäp ñeán luùc naøy). Ñieåm chung cuûa nhöõng khuynh höôùng haäu hieän ñaïi laø söï noái tieáp khuynh höôùng hieän ñaïi muoán phaù ñoå nhöõng giaù trò truyeàn thoáng. Nhaø pheâ bình Nguyeãn Höng Quoác ñaët söï thöïc hay ñaïo ñöùc ra ngoaøi ñaùnh giaù vaên hoïc. OÂng coå xuùy cho caùi môùi. Nhöõng khuynh höôùng vaên hoïc chuù yù ñeán hình thöùc nhieàu hôn noäi dung vaø khoâng coi thöïc tính cuõng nhö ñaïo ñöùc nhö tieâu chuaån ñaùnh giaù laø moät daïng cuûa hình thöùc luaän (Morner vaø Rausch 1991 trg 88). Say meâ caùi môùi cuõng laø moät ñieåm chung cuûa nhöõng nhaø Hình thöùc luaän [NHQ, Vieät soá 3 ghi chuù soá 18 trg 64].

Nhö theá, moät caùch toång quaùt, Nguyeãn Höng Quoác laø moät nhaø Hình thöùc luaän theo moân phaùi haäu hieän ñaïi. Tuy nhieân chuùng ta caàn bieát laø Hình thöùc luaän cuõng nhö haäu hieän ñaïi chuû nghóa theå hieän qua nhöõng daïng khaùc nhau vaø giöõa chuùng coøn coù theå coù nhöõng ñoái choïi trong quan ñieåm.

Nhöõng nhaø Hình thöùc luaän chòu aûnh höôûng raát nhieàu töø nhaø ngoân ngöõ hoïc Thuïy Ñieån Ferdinand de Saussure (1857-1913) vaø Roman Jakobson, moät khuoân maët chính trong khuynh höôùng hình thöùc luaän cuûa Nga vaø caáu truùc luaän Tieäp Khaéc (Newton 1988 trg 118). Theo de Saussure, yù nghóa cuûa ngoân ngöõ tieàm aån trong söï khaùc bieät giöõa nhöõng kyù hieäu ngoân ngöõ vôùi nhau, noù khoâng coù lieân heä gì ñeán theá giôùi, yù töôûng hay quan nieäm hieän höõu beân ngoaøi ngoân ngöõ. Jakobson tin raèng söï khaùc bieät giöõa moät thoâng ñieäp ngoân ngöõ coù tính ngheä thuaät, coù thi tính vaø moät thoâng ñieäp ngoân ngöõ khoâng coù tính ngheä thuaät hay thi tính coù theå giaûi thích hoaøn toaøn baèng ngoân ngöõ hoïc. Theo oâng moät thoâng ñieäp ngoân ngöõ coù tính ngheä thuaät khi thoâng ñieäp aáy ñöôïc chuù troïng vaøo chính töï thaân noù, khoâng phaûi ñieàu noù muoán ñeà caäp ñeán hay taùc ñoäng cuûa noù leân ngöôøi nhaän thoâng ñieäp.

Roger Fowler chæ trích khuynh höôùng cuûa Jakobson laø thieáu bình dieän xaõ hoäi (Newton 1988 trg 119). Theo Fowler, vaên hoïc khoâng theå mieãn tröø traùch nhieäm chung cuûa ngoân ngöõ ñoù laø vaän haønh trong cuoäc soáng thöïc trong ñoù coù nhöõng maâu thuaãn vaø söï thoâng caûm; quan ñieåm cuûa Jakobson chuù troïng ñeán hình thöùc maø khoâng lieân heä ñeán taùc ñoäng xaõ hoäi cuûa vaên hoïc coù theå giaûi thích baèng neàn giaùo duïc oâng ñaõ haáp thuï trong thôøi ñaïi lòch söû maø oâng soáng. Ñoù laø xaõ hoäi Nga döôùi cheá ñoä phong kieán Nga hoaøng tieàn caùch maïng ñaït oån ñònh xaõ hoäi vaø kheùp kín leân haøng öu tieân treân söï thay ñoåi vaø côûi môû. Neàn vaên hoùa aáy muoán vaên hoïc laø moät vaät theå im lìm, khoâng phaûn öùng, baát can döï tröôùc xaõ hoäi vaø ñöùng ngoaøi lòch söû (Newton 1988 trg 125-129).

Khuynh höôùng hình thöùc luaän cuõng ñaõ bò caùc pheâ bình gia Maùc-xít nhö P.N Medvedev vaø Mikhail Bakhtin chæ trích (Newton 1988 trg 30-31). Caùc oâng naøy cho raèng ngoân ngöõ vaên chöông khoâng theå ñöôïc baøn ñeán nhö moät vaán ñeà taùch rieâng ra khoûi phaïm truø xaõ hoäi vaø ñaáu tranh chính trò. Quan ñieåm vaên hoïc Maùc-xít coù theå ñöôïc toùm goïn qua caâu thô sau ñaây cuûa moät thi só Vieät Nam coäng saûn:

Nhaän bieát ñöôïc töông quan giöõa chính trò vaø vaên hoïc vaø khaû naêng caûi ñoåi xaõ hoäi cuõng nhö tö töôûng cuûa vaên hoïc, vieäc ñaàu tieân cuûa nhöõng ngöôøi coäng saûn khi naém quyeàn laø kieåm soaùt vaên hoùa. Ñieàu ñoù ñöa ñeán söï kieän mæa mai laø sau khi nhöõng nhaø caùch maïng trang bò vôùi yù thöùc heä Maùc-xít vaø quan nieäm vaên hoïc Maùc-xít mang tính xaõ hoäi ñaû phaù ñöôïc "cöôøng quyeàn" roài, chính hoï laïi laø nhöõng cöôøng quyeàn, vaø chính hoï laïi muoán vaên hoïc trôû laïi laøm moät vaät theå im lìm, khoâng phaûn öùng, baát can döï tröôùc xaõ hoäi vaø ñöùng ngoaøi lòch söû (xin xem laïi phaàn ñeà caäp ñeán Jakobson ôû treân) qua chính saùch kieåm soaùt vaø ñaøn aùp töï do saùng taùc cuûa ngöôøi caàm buùt.

Söï trôû maët cuûa ñaûng Coäng Saûn khi leân naém quyeàn taïi Nga ñaõ khieán Boris Pasternak, taùc giaû cuûa Dr. Zhivago, trong moät ghi cheùp vieát cho ngöôøi yeâu cuûa oâng coâ Olga, coù ñoaïn noùi "veà söï trôû veà cuûa baïo taøn vaø nguïy bieän trong nhöõng naêm thaùng ñen toái vaø ngu xuaån nhaát" ñeán ñoä oâng caûm thaáy söûng soát vaø caøng ngaøy söï thay ñoåi yù kieán cuûa oâng veà cheá ñoä caøng maïnh meõ vaø cöông quyeát hôn (Levi 1990 trg 239).

Nhö theá, Hình thöùc luaän, ñoái vôùi thaønh phaàn naém quyeàn laø moät khuynh höôùng pheâ bình coù lôïi. Bôûi vì, khi tình traïng xaõ hoäi, döôùi söï cai trò cuûa moät chính quyeàn, laø moät thöïc taïi ñen toái vôùi ñaïo ñöùc suy ñoài, chính quyeàn, hôn ai heát, khoâng muoán söï thaät aáy ñöôïc phôi baøy. Hình thöùc luaän, vôùi quan nieäm ñaët tieâu chuaån söï thöïc hay tieâu chuaån ñaïo ñöùc ra ngoaøi pheâ bình vaên hoïc, duø voâ tình hay coá yù ñaõ ñaùp öùng ñuùng nguyeän voïng cuûa chính quyeàn. Coù maáy ai muoán thaáy ngöôøi khaùc chæ ra coïng rôm trong maét mình.

Ngöôïc laïi, ñoái vôùi thaønh phaàn bò aùp cheá, nhöõng quan nieäm vaên hoïc, trong ñoù coù caû quan nieäm vaên hoïc Maùc-xít, cho raèng coù söï töông taùc giöõa vaên hoïc vaø xaõ hoäi töông trôï cho coâng cuoäc ñaáu tranh cuûa hoï. Khoâng coù gì laï khi khuynh höôùng pheâ bình thay ñoåi tuøy theo söï thay ñoåi cuûa caùn caân quyeàn löïc chính trò vaø vò trí cuûa caù nhaân trong boái caûnh phaân chia quyeàn löïc aáy.

Taïi caùc nöôùc Taây phöông vôùi truyeàn thoáng daân chuû laâu daøi, ñaáu tranh chính trò ñaõ nhöôøng choã cho ñaáu tranh phaùi tính ñoøi hoûi bình ñaúng nam nöõ. Khuynh höôùng nöõ quyeàn, trong tö theá cuûa thaønh phaàn bò aùp böùc, ñaõ coù nhöõng phaåm bình nghieâm khaéc veà hình thöùc luaän, trong ñoù coù söï traùnh neù vaán ñeà ñaïo ñöùc. Josephine Donovan ñaõ vieát nhö sau:

Raát tieác nhieàu phaân tích theo khuynh höôùng hình thöùc luaän trong quaù khöù ñaõ döïa vaøo söï taùch ly tieän lôïi giöõa giaù trò ñaïo ñöùc vaø thaåm myõ... Vì lyù do naøy khuynh höôùng aáy ñaõ coù theå laån traùnh vaán ñeà pheâ bình chính yeáu maø pheâ bình [vaên hoïc] phaûi ñoái dieän: ñoù laø tö theá ñaïo ñöùc cuûa taùc phaåm. Pheâ bình vaên hoïc, khi boû lô nhöõng caâu hoûi quan yeáu veà noäi dung, ñaõ trôû neân maát nhaân tính gioáng nhö ngheä thuaät hieän ñaïi khi ñaõ nhöôøng choã cho nhöõng quan taâm hoaøn toaøn veà hình thöùc. (Newton 1988 trg 267-268)

Nhö theá, ñaïo ñöùc trong vaên hoïc khoâng chæ laø moät saûn phaåm cuõ kyõ cuûa Nho giaùo maø nhaø hình thöùc luaän Nguyeãn Höng Quoác ñaõ pheâ phaùn. Ñaïo ñöùc ñaõ ñöôïc nhaø pheâ bình nöõ quyeàn cho laø quan yeáu trong vieäc ñaùnh giaù moät taùc phaåm vaên hoïc. Neân bieát khuynh höôùng pheâ bình nöõ quyeàn xuaát hieän raát môùi meû, töø thaäp nieân 70 trôû laïi ñaây, môùi hôn caû traøo löu haäu hieän ñaïi.

Chuùng ta vöøa ñieåm qua moät soá yù kieán khaùc nhau veà hình thöùc luaän. Sau ñaây chuùng ta seõ tìm hieåu theâm veà traøo löu haäu hieän ñaïi.

Boái caûnh xaõ hoäi khai sinh ra chuû nghóa haäu hieän ñaïi laø xaõ hoäi Taây phöông ôû giai ñoaïn haäu kyõ ngheä, vôùi söï buøng noå vaø phaùt trieån vöôït böïc cuûa kyõ ngheä truyeàn thoâng, vieäc trao ñoåi kieán thöùc trôû neân deã daøng, mau leï, vaø coù tính caùch toaøn caàu. Coù trong tay moät röøng kieán thöùc, con ngöôøi ñoái dieän vôùi quaù nhieàu löïa choïn. Trong moät xaõ hoäi ngheøo naøn vaø giaùo ñieàu, con ngöôøi bò boù buoäc vaø giôùi haïn trong söï löïa choïn cuûa mình. Ñoù laø moät vaán ñeà. Nhöng trong moät xaõ hoäi giaøu coù, töï do vaø ña nguyeân, ngöôøi ta laïi coù quaù nhieàu löïa choïn ñeán ñoä moïi söï ñaâm ra hoãn ñoän vaø ngöôøi ta trôû neân baên khoaên khoâng bieát phaûi löïa choïn caùi gì vaø nhö theá naøo. Ñoù cuõng laïi laø moät vaán ñeà. (Jencks 1989 trg 7)

Charles Jencks, nhaø nghieân cöùu vaø dieãn giaûi caùc khuynh höôùng ngheä thuaät haäu hieän ñaïi, goïi söï phong phuù quaù ñaùng naøy laø moät söï giaøu coù ñeán ñoä laøm cho ngöôøi ta xaáu hoå (embarras de richesses) (Jencks 1989 trg 7). Theo oâng, thöû thaùch cuûa thôøi haäu hieän ñaïi laø choïn vaø keát hôïp nhöõng truyeàn thoáng moät caùch coù loïc löïa, chieát trung nhöõng khía caïnh quaù khöù vaø hieän taïi thích hôïp nhaát cho vieäc laøm tröôùc maét. Nhöõng taùc phaåm tieâu bieåu nhaát cuûa khuynh höôùng haäu hieän ñaïi coù ñaëc tính laø mang hai nghóa vaø coù tính mæa mai, laøm noåi baät leân söï kieän coù nhieàu löïa choïn, maâu thuaãn vaø söï chaám döùt cuûa nhöõng truyeàn thoáng, nhöõng bieåu hieän roõ raøng cuûa chuû nghóa ña nguyeân.

Tröôùc ñaây chuùng ta ñaõ noùi qua laø haäu hieän ñaïi chuû nghóa tieáp noái con ñöôøng cuûa chuû nghóa hieän ñaïi. Robert Stern chæ ra ít nhaát hai yù nghóa khaùc nhau cuûa chöõ "hieän ñaïi" trong chuû nghóa hieän ñaïi (Jencks trg 29).

YÙ nghóa thöù nhaát noùi ñeán vai troø haøn gaén söï raïn nöùt giöõa lyù trí vaø tình caûm cuûa ngöôøi ngheä só saùng taïo, khuynh höôùng hieän ñaïi naøy ñöôïc goïi laø khuynh höôùng hieän ñaïi anh huøng.

YÙ nghóa thöù hai noùi ñeán vai troø phaù huûy vaø laõng maïn cuûa ngöôøi ngheä só, ñoù laø khai phaù, laøm môùi, laøm cho ngheä thuaät trôû neân khaùc bieät, khoù khaên, coù tính chæ trích. Khi Nguyeãn Höng Quoác ñeà xöôùng "vieát vaên... vôùi caây buùa" (töïa ñeà baøi vieát cuûa oâng), khi oâng vieát "vieäc phaù ñoå truyeàn thoáng, ñeán luùc naøo ñoù, töï noù, cuõng bieán thaønh truyeàn thoáng, caàn phaûi phaù ñoå tieáp" (NHQ trg 62) vaø keát luaän vôùi "ñieàu chuùng ta caàn, tröôùc heát, laø moät caây buùa" (trg 63), oâng ñaõ ñeà caäp ñeán vai troø phaù huûy cuûa ngöôøi ngheä só trong yù nghóa thöù hai naøy. Khuynh höôùng hieän ñaïi naøy goïi laø khuynh höôùng hieän ñaïi luaän chieán.

Theo Stern, söï ñoái choïi giöõa hai khuynh höôùng hieän ñaïi anh huøng vaø khuynh höôùng hieän ñaïi luaän chieán laø söï ñoái choïi giöõa truyeàn thoáng vaø ly giaùo (caùch ly vôùi toân giaùo), giöõa chuû nghóa nhaân ñaïo vaø chuû nghóa luaän chieán, giöõa söï noái tieáp [vôùi truyeàn thoáng cuõ] vaø "caùi môùi laøm ngöôøi ta giaät mình", giöõa thuyeát laïc quan vaø thuyeát hö voâ v.v... (Jencks 1989 trg 29)

Theo Ihab Hassan, chính chuû nghóa hieän ñaïi thöù hai, ñoù laø chuû nghóa hieän ñaïi ly giaùo coù tính choáng ñoái ñaõ bieán ñoåi thaønh chuû nghóa haäu hieän ñaïi. OÂng vieát:

Haäu hieän ñaïi chuû nghóa veà caên baûn coù tính phaù huûy trong hình thöùc vaø tính hoãn loaïn trong tinh thaàn vaên hoùa. Khuynh höôùng naøy bi thaûm hoùa söï maát nieàm tin cuûa noù vaøo ngheä thuaät ngay caû khi noù taïo ra nhöõng saûn phaåm ngheä thuaät vôùi duïng yù thuùc ñaåy söï baêng hoaïi cuûa vaên hoùa vaø ngheä thuaät. (Jencks trg 29)

Nguyeãn Höng Quoác noùi ñeán thaùi ñoä hoaøi nghi cuûa nhöõng nhaø haäu hieän ñaïi (NHQ trg 58). Thaùi ñoä hoaøi nghi, maát nieàm tin naøy ñöôïc tìm thaáy trong trieát lyù hö voâ cuûa Nietzche. Haún vì vaäy, khi ñeà xöôùng cho chuû nghóa haäu hieän ñaïi, Nguyeãn Höng Quoác ñaõ phoûng theo töïa ñeà moät trong nhöõng taùc phaåm cuoái cuøng cuûa Nietzche Hoaøng hoân cuûa caùc thaàn töôïng, hay laøm caùch naøo ngöôøi ta coù theå trieát lyù vôùi moät caây buùa ñeå laøm töïa cho baøi vieát cuûa mình, cuõng nhö ñaõ möôïn caây buùa cuûa Nietzche ñeå keát thuùc cho baøi vieát aáy.

Khoâng maát nieàm tin, khoâng hoaøi nghi sao ñöôïc, khi vôùi Nietzche, "Thöôïng ñeá ñaõ cheát vaø taát caû ñeàu caøng ngaøy caøng toái taêm vaø laïnh leõo theâm leân. Con ñöôøng ñi vaøo töông lai khoâng caùch naøo tìm thaáy ñöôïc... Teân cuûa thuyeát hö voâ, nihilism, töø nguyeân cuûa noù ñaõ chæ ra yù nghóa cuûa thuyeát naøy - voâ voïng" (Birch 1993 trg 226). Khoâng coù Thöôïng ñeá, quan heä giöõa con ngöôøi vôùi nhau theo Nietzche chæ laø yù muoán tranh giaønh quyeàn löïc. Thöôïng ñeá ñaõ cheát, nhöõng quan nieäm truyeàn thoáng veà moät Thöôïng ñeá cuûa coâng lyù, cuûa baùc aùi vaø söï cöùu roãi cuõng ñeàu trôû neân voâ nghóa (Birch trg 178). Theo Nietzche, "ñôøi soáng chuû yeáu laø söï chieám ñoaït, gaây toån thöông, aùp ñaûo nhöõng gì xa laï [vôùi ta] vaø yeáu ñuoái hôn; ñaøn aùp, khaéc nghieät, aùp ñaët [leân ngöôøi khaùc] caùch thöùc cuûa mình... boùc loät", "boû ra ngoaøi taát caû nhöõng yeáu ñuoái tình caûm" (Shattuck 1996 trg 168-169).

Mang naëng tinh thaàn hö voâ chuû nghóa, tính phaù huûy trong hình thöùc vaø hoãn loaïn trong tinh thaàn vaên hoùa cuûa thuyeát haäu hieän ñaïi nhö Hassan bình phaåm ñaõ saûn sinh ra nhöõng ngheä só haäu hieän ñaïi nhö Julian Schnabel vaø caëp ngheä só ngöôøi Anh Gilbert vaø George. Schnabel veõ böùc tranh Hình aûnh cuûa Thöôïng ñeá, böùc hoïa aáy goàm moät veät sôn daàu maøu xanh lô boâi treùt lem nhem treân moät mieáng vaûi daàu cuõ (Fuller 1988 trg 3). Moät trong nhöõng böùc tranh cuûa Gilbert vaø George veõ hình hai caùi ñaàu ñöôïc phaân ra baèng hình chuùa Gieâ-su ñoùng ñinh treân thaäp giaù, phaàn treân böùc tranh coù chöõ "con... c...", phaàn döôùi böùc tranh coù chöõ "ñít" (Fuller trg 4). Chòu aûnh höôûng cuûa Jean-Francois Lyotard, caëp Gilbert vaø George ñaõ giaûi thích quan nieäm ngheä thuaät cuûa hoï nhö sau:

Soá ngheä só coøn taïi theá coù yù kieán laøm ra ngheä thuaät cho quaàn chuùng thaät quaù ít oûi. Hoï chæ laøm ra ngheä thuaät cho giôùi ngheä thuaät... Sôn veõ, chæ mang hai yù nghóa hoaëc laø chôi ñuøa vôùi moät soá maøu saéc kyø cuïc hoaëc laø nhöõng böùc bieám hoïa. [Phöông tieän phaùt bieåu taân tieán nhaát vaø hieäu quaû nhaát laø] nhöõng baûn sao töø maùy photocopy. Nhöõng baûn sao photocopy laø tuyeät dieäu. Khoâng coù theå loaïi [ngheä thuaät] naøo hay hôn theá nöõa treân traùi ñaát luùc naøy. Taïi sao sôn veõ, khi ta coù theå baám maùy chuïp hình? Tuyeät ñoái hoaøn toaøn khoâng coù lyù do chính ñaùng... Coøn veõ ñoà hoïa, chuùng toâi bieát nhöõng böùc veõ tuyeät nhaát ôû ñaâu: ôû treân nhöõng böùc töôøng caàu tieâu [coâng coäng]. (Fuller 1988 trg 213-214)

Peter Fuller, nhaø pheâ bình ngheä thuaät haøng ñaàu cuûa Anh quoác, noùi veà thaùi ñoä saùng taïo cuûa nhöõng ngheä só tieâu bieåu cuûa khuynh höôùng haäu hieän ñaïi naøy nhö sau:

Trong söï khinh khi nhöõng giaù trò ngheä thuaät cao caáp vaø thaåm myõ, trong söï keùm hieåu bieát cuûa hoï veà ngheä thuaät trong quaù khöù, söï thoâ tuïc vaø thieân veà kyõ thuaät cuûa trí töôûng töôïng cuûa hoï, Gilbert vaø George maëc duø vaäy ñaõ phaûn aùnh taát caû nhöõng chuû ñeà chính cuûa taùc phaåm Ways of Seeing. (Fuller trg 213)

Ways of Seeing laø teân moät cuoán saùch ñaõ ñöôïc soaïn thaønh phim taäp cuûa taùc giaû John Berger, trong ñoù Berger ñöa ra quan ñieåm muoán böùng ngheä thuaät ra khoûi nhöõng lieân heä toân giaùo. Tính ly giaùo cuûa chuû nghóa haäu hieän ñaïi ñaõ ñöôïc ñeà caäp ñeán trong lôøi baøn luaän cuûa Robert Stern. Tính ly giaùo theå hieän raát roõ trong trieát lyù "Thöôïng ñeá ñaõ cheát" cuûa Nietzche.

Theo Rod Taylor, taùc ñoäng cuûa Ways of Seeing ñôn giaûn laø taêng cöôøng cho böôùc tieán cuûa chuû nghóa vaät chaát trong thôøi ñaïi chuùng ta, moät chuû nghóa coi troïng giaù trò vaät chaát vaø coi nheï nhöõng giaù trò tinh thaàn vaø toân giaùo. (Fuller trg 212)

Theo Peter Fuller, Ways of Seeing laø moät phaàn cuûa côn loác phaù hoaïi vaên hoùa ñaõ doïn ñöôøng cho caùi traïng thaùi goïi laø söï hoang taøn ñoå naùt trong ngheä thuaät, thöôøng ñöôïc goïi laø "chuû nghóa haäu hieän ñaïi"... (trg 212)

OÂng cho raèng Berger, ngöôøi ñaõ coù aûnh höôûng maïnh meõ ñeán haäu hieän ñaïi chuû nghóa, roõ raøng ñaõ bò muø khoâng coøn bieát phaân bieät giöõa giaù trò tinh thaàn vaø giaù trò baùn chaùc [cuûa ngheä thuaät] (trg 212). Sandy Nairne cuõng ñaõ noùi ñeán söï keát hôïp chaët cheõ giöõa chuû nghóa haäu hieän ñaïi vaø chuû nghóa tieâu thuï ñöông thònh haønh (thò hieáu cuûa soá ñoâng) (Fuller trg 214). Robert Scruton pheâ bình raèng khi Gilbert vaø George tuyeân boá söï trung thaønh vôùi caùi ñeïp, hoï duøng chöõ "ñeïp" ñeå chæ yù nghóa ngöôïc laïi:

Khi caùi ñeïp vaéng maët, khi khoâng theå coù caùi ñeïp, khi ñeá quoác caùi ñeïp bò laät ñoå, Gilbert vaø George ñöùng ñoù laûm nhaûm baøi tuïng ca caùi ñeïp, noùi ñeán chöõ ñeïp hay chöõ "cöùt"... cuõng baèng cuøng moät gioïng. (Fuller trg 214)

Quan nieäm ngheä thuaät cuûa Gilbert vaø George haún ñaõ ñöôïc moät soá ngöôøi caàm buùt Vieät Nam baét chöôùc gaây neân nhöõng soâi noåi treân vaên ñaøn trong thôøi gian gaàn ñaây. Haäu hieän ñaïi chuû nghóa cuõng ñöôïc Nguyeãn Höng Quoác coå xuùy nhö moät höôùng ñi cho ngöôøi caàm buùt.

Leon Golub, moät hoïa só Maùc-xít haäu hieän ñaïi Hoa Kyø chuyeân veõ nhöõng böùc tranh lôùn coù tính cuïc suùc moâ taû caûnh nhöõng ngöôøi lính ñaùnh thueâ Myõ ñang tra taán hay haõm hieáp, noùi veà taùc phaåm ngheä thuaät cuûa rieâng oâng nhö sau (Fuller trg 215):

Nhöõng böùc tranh quaùi quæ ñoù, chuùng luoân luoân xaáu xí theâm leân, xaáu xí hôn leân trong thôøi khaéc cuûa con ngöôøi, xaáu xa hôn trong duïng yù, ñeå vöôït qua luoân caû caùi xaáu xa cuûa thöïc teá chính trò trong nhöõng hoaøn caûnh thoâng thöôøng ñoù.

Ñaây laø lôøi moät ngheä só haäu hieän ñaïi töï ñaùnh giaù taùc phaåm cuûa chính mình. Chuùng ta coù theå khoâng ñoàng yù vôùi ngheä thuaät cuûa oâng, nhöng caùi thaúng thaén cuûa oâng thì thaät laø deã thöông. OÂng khoâng noùi raèng oâng laøm môùi, oâng cuõng khoâng trieát lyù quanh co veà caùi ñeïp trong ñoù chöõ ñeïp ñöôïc thoát leân cuõng baèng cuøng moät gioïng vôùi chöõ "cöùt" theo kieåu Gilbert vaø George; oâng noùi ñôn giaûn ñöôøng höôùng cuûa oâng laø tieán ñeán caùi xaáu xí, caøng ngaøy caøng xaáu xí theâm leân, ñeå cho söï xaáu xí trong taùc phaåm sau vöôït troäi hôn söï xaáu xí cuûa taùc phaåm tröôùc, ñeå cho söï xaáu xí trong taùc phaåm cuûa oâng coøn vöôït xa hôn caû söï xaáu xí trong ñôøi soáng thöïc teá. Söï "xaáu xa hôn caû thöïc teá" maø Leon Golub noùi ñeán coù leõ ñaõ minh hoïa cho lôøi giaûi thích cuûa Ihab Hassan veà khuynh höôùng "bi thaûm hoùa söï maát nieàm tin vaøo ngheä thuaät ngay caû khi noù taïo ra nhöõng saûn phaåm ngheä thuaät vôùi duïng yù thuùc ñaåy söï baêng hoaïi cuûa vaên hoùa vaø ngheä thuaät" cuûa haäu hieän ñaïi chuû nghóa.

Toâi cuõng thích caùi thaúng thaén hoàn nhieân ñöôøng hoaøng cuûa ñaïi nhaïc só Phaïm Duy cuûa chuùng ta vôùi nhöõng baøi Tuïc ca. Phaïm Duy xeáp loaïi nhöõng baøi ca vôùi ñuû moïi chöõ tuïc nhaát theo nghóa thoâng thöôøng treân ñôøi, ñôn giaûn goïi noù laø "Nhöõng baøi haùt tuïc tóu", vaø theo lôøi nhaïc só, ñi töø "tuïc vöøa vöøa" ñeán "tuïc kha khaù" roài ñeán "tuïc kinh khuûng!" Vò nhaïc só khaû kính khoâng naâng caáp noù leân, khoâng trieát lyù veà söï hieän ñaïi, oâng khoâng noùi ñaây laø thi ca haïng nhaát, oâng noùi ñôn giaûn laø caùch oâng "vaêng tuïc vaøo xaõ hoäi" (PD 1987 trg 233, 246). Tuïc laø moät phaàn cuûa ñôøi soáng, kho taøng vaên hoïc daân gian cuûa daân toäc chuùng ta coù nhieàu chuyeän tieáu laâm ñaõ ñöôïc Thoï An Phaïm Duy Toán söu taàm. Chuùng ta, töø laâu ñôøi, ñaõ bieát cöôøi baèng moät nuï cöôøi raát hoàn nhieân vaø hoùm hænh vôùi phaàn tuïc cuûa cuoäc ñôøi. Chuùng ta ñuû khoan dung vaø thoâng caûm cho nhöõng söï ñôøi maø baét buoäc ngöôøi ta (ñaëc bieät laø nam giôùi) coù khi phaûi baát bình maø lôùn tieáng chöûi ñoång! Tuïc khoâng môùi, tuïc khoâng hieän ñaïi. Tuïc ñaày tính xaõ hoäi vaø tình ngöôøi ñaõ coù caùch ñaây 30 naêm vôùi Tuïc ca cuûa Phaïm Duy, tuïc ñaày khoâi haøi vaø hoùm hænh ñaõ coù caùch ñaây caû ngaøn naêm vôùi Tieáu laâm Vieät Nam. Tuïc ñaày thuù tính vaø ñaày tính caùch baïo daâm cuûa hö voâ chuû nghóa ñaõ coù caùch ñaây hôn hai traêm naêm vôùi Marquis de Sade maø cho ñeán nay chöa ai qua maët noåi. Nhöõng nhaø vaên nhaø thô Vieät Nam mang nhaõn hieäu haäu hieän ñaïi haún cuõng ñang chaäp chöõng ñi theo veát chaân cuûa Marquis de Sade "oâng toå cuûa tuïc tóu hö voâ chuû nghóa" vôùi nhöõng taùc phaåm mang naëng chaát tình duïc ñaày thuù tính cuûa hoï. Tuïc laø tuïc, tuïc ñôn giaûn vaø ñöôøng hoaøng coù maët trong ñôøi soáng con ngöôøi. Tuøy caù nhaân, tuïc chieám moät vò trí quan troïng hay chæ laø moät phaàn trong cuoäc ñôøi muoân veû.

Toâi cuõng muoán tìm thaáy caùi thaúng thaén cuûa Golub vaø caùi ñöôøng hoaøng cuûa nhaïc só Phaïm Duy trong nhöõng nhaø caàm buùt Vieät Nam. Caùi thaúng thaén aáy noùi leân söï töï tin vaøo chính mình vaø quan nieäm ngheä thuaät cuûa rieâng mình. Caùi söï "kieâu caêng sang troïng" maø Nguyeãn Höng Quoác ñeà caäp tôùi (NHQ, trg 45). Toâi veõ dung tuïc vì toâi thích dung tuïc, toâi vieát dung tuïc vì toâi thích nhöõng vaán ñeà dung tuïc, neáu baïn thích, caøng toát; neáu baïn khoâng thích, cuõng chaúng sao. Toâi khoâng nguïy trang nguïy bieän caùi dung tuïc cuûa thô vaên toâi baèng caùi gì khaùc. Nhöõng ngöôøi thích dung tuïc seõ tìm ñeán toâi, chuùng ta seõ cuøng nhau traø nöôùc ngaém traêng taâm ñaéc vôùi nhau veà ñuû moïi ñieàu dung tuïc thuù vò treân ñôøi, coøn nhöõng ngöôøi khoâng thích dung tuïc, nhöõng ngöôøi khoâng muoán con caùi hoï bò aûnh höôûng vì nhöõng ñieàu dung tuïc seõ traùnh xa toâi hoaëc chính toâi seõ môøi hoï ñi choã khaùc chôi. Nhöng toâi seõ khoâng laån traùnh ñieàu toâi tin töôûng, vaø toâi coøn tuyeân boá moät caùch hieân ngang nöõa laø khaùc - ñoù laø toâi thích dung tuïc, vaø toâi coù quyeàn vieát dung tuïc, toâi muoán taïo teân tuoåi cuûa mình treân vaên ñaøn Vieät Nam baèng vaên thô saùch baùo tuïc tóu. Ai thích ñoïc vaên thô saùch baùo tuïc tóu thì tìm ñeán toâi. Ai khoâng thích ñoïc vaên thô saùch baùo tuïc tóu, ai khoâng muoán con chaùu hoï ñoïc vaên thô saùch baùo tuïc tóu thì traùnh xa toâi. Quan ñieåm cuûa chuùng ta khaùc nhau, chuùng ta coù theå khoâng ñoàng yù, nhöng toâi toân troïng söï thích dung tuïc cuûa anh, vaø anh toân troïng söï khoâng thích dung tuïc cuûa toâi. Thaúng thaén, ñôn giaûn vaø löông thieän.

Söï thaúng thaén vaø töï tin aáy cuûa hoïa só Golub vaø nhaïc só Phaïm Duy khaùc vôùi thaùi ñoä: toâi vieát dung tuïc, nhöng ai noùi raèng taùc phaåm toâi dung tuïc laø toâi seõ la laøng vaø seõ vaän duïng heát kieán thöùc lyù leõ ñeå noùi raèng khoâng, taùc phaåm toâi khoâng dung tuïc maø traøn ñaày tính ngheä thuaät phöông Ñoâng laãn phöông Taây. Theá naøo laø dung tuïc? Coù caùi gì khaùc nhau giöõa söï dung tuïc vaø söï thanh nhaõ ñaâu? Noùi theo Gilbert vaø George, coù gì khaùc nhau giöõa chöõ "ñeïp" vaø chöõ "cöùt" ñaâu? Roõ raøng laø caû hai ñeàu gioáng heät nhau ôû choã chuùng ñeàu laø nhöõng chöõ vieát caû vaø ñeàu laø nhöõng kyù hieäu ghi laïi nhöõng aâm thanh. Hoaëc laø thaùi ñoä: taùc phaåm toâi vieát ra dung tuïc, nhöng taùc phaåm aáy dung tuïc, khoâng phaûi toâi dung tuïc; hoaëc laø nhöõng chöõ aáy töï noù khoâng coù yù nghóa gì caû, dung tuïc hay khoâng laø tuøy ngöôøi ñoïc dieãn dòch, toâi khoâng coù lieân quan gì ñeán nhöõng chöõ dung tuïc aáy caû, coù Trôøi laøm chöùng toâi khoâng heà duøng nhöõng chöõ tuïc tóu naøy ngoaøi ñôøi, xin ñöøng noùi raèng nhöõng chöõ tuïc tóu do toâi vieát ra laø cuûa toâi.

Neáu dung tuïc laø caùi sôû tröôøng sôû ñoaûn cuûa mình, thì sao laïi maëc caûm vôùi söï dung tuïc cuûa mình nhö theá. Chuùng ta coù nhöõng nhaø thô cuûa tình yeâu, nhaø thô cuûa tình ngöôøi, nhaø thô cuûa tình queâ höông, nhaø thô tranh ñaáu cho töï do vaø nhaân quyeàn v.v... Baây giôø chuùng ta laïi coù nhaø thô laøm thô tuïc nhöng laïi khoâng muoán ñöôïc vaên höõu baïn ñoïc thaân quyeán xa gaàn nhôù ñeán söï nghieäp cuûa mình nhö moät nhaø thô cuûa söï tuïc tóu, maø chæ mong ñöôïc bieát ñeán nhö moät nhaø thô. Toäi nghieäp cho nhöõng vaên baûn, nhöõng taùc phaåm ôû trong tình traïng "ñem con boû chôï", nhöõng ñöùa con tinh thaàn voâ gia cö voâ thöøa nhaän naøy. Noù coù bò khieám taät baát thöôøng beänh hoaïn xaáu xí gì khoâng maø sao ngöôøi taïo ra noù khoâng haõnh dieän chuùt naøo khi noù ra ñôøi! Maø sao chính ngöôøi taïo ra noù khoâng muoán dính daùng gì, ñaõ vaän duïng moïi lyù leõ kieán thöùc ñeå phaân bua raèng mình khoâng coù lieân can gì tôùi caùi phaàn ñaëc bieät tuïc tóu cuûa rieâng noù ñeå ñoùng goùp moät theå loaïi môùi vaøo kho taøng vaên hoïc - theå loaïi khieâu daâm?

Nhöõng teân tuoåi kyø vó treân vaên ñaøn theá giôùi, nhö Franz Kafka cho phoå bieán raát ít taùc phaåm cuûa mình khi coøn soáng. Tröôùc khi qua ñôøi oâng nhôø ngöôøi baïn thaân thieát Max Brod huûy heát nhöõng taùc phaåm naøy ñi (may maén cho chuùng ta, Max Brod ñaõ khoâng y lôøi). George Orwell thì noùi raèng "Khi toâi ngoài xuoáng vieát moät cuoán saùch, toâi khoâng noùi vôùi mình "Toâi saép taïo neân moät taùc phaåm ngheä thuaät". Toâi vieát saùch vì coù nhöõng söï doái traù toâi muoán vaïch traàn, coù nhöõng söï kieän toâi muoán ngöôøi ta chuù yù ñeán, vaø quan taâm tröôùc tieân cuûa toâi laø ñöôïc trình baøy [phaàn yù kieán cuûa toâi]." Ngöôøi ngheä só muoán huûy dieät taùc phaåm cuûa chính mình, ngöôøi ngheä só khoâng coi taùc phaåm cuûa mình laø ngheä thuaät, theá nhöng Kafka vaø Orwell khoâng theå naøo ngaên caûn ñöôïc haøng trieäu ñoäc giaû Ñoâng Taây töø theá heä naøy sang theá heä khaùc tìm ñeán nhöõng taùc phaåm cuûa mình vôùi loøng ngöôõng moä saâu xa gaàn nhö suøng baùi.

Baây giôø ôû ngoâi laøng vaên chöông Vieät Nam haûi ngoaïi, nôi maø thô baùn khoâng ai mua, vaên baùn ñöôïc moät ngaøn cuoán ñaõ laø thaønh coâng ñaëc bieät, coù ngöôøi caàm buùt laïi boû ra raát nhieàu coâng söùc ñeå trình baøy giaûi thích cho thieân haï veà caùi chaát ngheä thuaät, caùi taøi trong vaøi maåu thô vaên cuûa mình. Ngöôøi ta cöù ngaån ngöôøi ra, baûo toâi chöa thaáy caùi taøi ñaâu chæ thaáy caùi tuïc. Töùc thì giaän leân maø noùi raèng nhöõng ngöôøi noùi toâi dung tuïc laø vì hoï khoâng nhaän ra caùi taøi caùi hieän ñaïi cuûa toâi. Tuïc laø môùi, tuïc laø taøi. Ñaây naøy, ñeå toâi giaûi thích cho maø nghe, caùi taøi cuûa toâi noù ôû choã naøy... choã naøy... Laïi goïi beø baïn mình ñeán giaûi thích cho ngöôøi ta nghe, ñaây naøy, caùi taøi cuûa anh aáy noù ôû choã naøy... choã naøy... Ngöôøi ta laïi cöù ngaån ngöôøi ra, baûo toâi chöa thaáy caùi taøi ñaâu chæ thaáy caùi tuïc. Töùc thì keùo thaân quyeán baèng höõu nhöõng vò höông chöùc coù vai veá xa gaàn thoân treân xaõ döôùi xuùm laïi maéng moû xæ vaû cho ngöôøi ta moät traän neân thaân vì toäi caùi taøi cuûa ngöôøi caàm buùt aáy noù to sôø sôø ra ñaáy nhö con voi maø khoâng thaáy.

Chuùng ta khoâng baûo thuû, chuùng ta khoâng choái töø söï caùch taân. Nhöng hieän ñaïi cuõng coù nhieàu kieåu hieän ñaïi. Haäu hieän ñaïi cuõng coù nhieàu kieåu haäu hieän ñaïi. Toâi choïn yù nghóa haäu hieän ñaïi cuûa Charles Jencks nhaán maïnh ñeán söï loïc löïa vaø keát hôïp moïi truyeàn thoáng moät caùch choïn loïc vôùi keát quaû saùng taïo laø moät söï haøi hoøa tuyeät dieäu cuûa nhöõng truyeàn thoáng (Jencks trg 7). Khoâng phaûi haäu hieän ñaïi theo kieåu noåi loaïn, phaù huûy kieåu hö voâ chuû nghóa cuûa Jean-Francois Lyotard, cuûa John Berger ñaõ khieán nhöõng nhaø pheâ bình Taây phöông baát keå phe taû (Peter Fuller), phe höõu (Roger Scruton) hay phe töï do (Ernst Gombrich) ñeàu leân aùn veà tính phaù hoaïi, tính thoâ tuïc, tính phi toân giaùo vaø toân thôø chuû nghóa vaät chaát cuûa noù (Jencks trg 43). Charles Jencks coøn ñi xa hôn trong lôøi chæ trích cuûa oâng veà Lyotard. OÂng cho raèng Lyotard ñaõ "möôïn nhaàm" teân chuû nghóa haäu hieän ñaïi vôùi tính tích cöïc cuûa noù ñeå ñaët cho xu höôùng ngheä thuaät cuûa Lyotard laø moät xu höôùng raát khaùc bieät, ñaày tính huûy hoaïi maø ñaùng leõ phaûi goïi laø chuû nghóa tieàn phong môùi phaûi (Jencks trg 36).

Toâi ñaõ coù dòp tieáp xuùc vôùi Nguyeãn Höng Quoác trong moät vaøi dòp sinh hoaït coäng ñoàng vaø raát caûm meán con ngöôøi nhaõ nhaën vaø uyeân baùc ñaõ coù nhieàu ñoùng goùp vaøo laõnh vöïc pheâ bình vaên hoïc. Nhöng veà quan ñieåm vaên hoïc, toâi nghó raèng Nguyeãn Höng Quoác laø moät nhaø pheâ bình ñaày maâu thuaãn.

OÂng ñeà nghò chuû nghóa haäu hieän ñaïi ñaày tính phaù hoaïi mang naëng tinh thaàn hö voâ chuû nghóa kieåu Jean-Francois Lyotard nhö moät höôùng saùng taùc cho ngöôøi caàm buùt Vieät Nam. Ñoù laø yù kieán rieâng cuûa oâng. Nhöng coù leõ oâng queân raèng Vieät Nam vaãn laø moät nöôùc ngheøo, chaäm tieán, kinh teá noâng nghieäp, vôùi theå cheá xaõ hoäi ñoäc ñaûng. Trong khi chuû nghóa haäu hieän ñaïi, theo chính trieát gia ñaàu tieân, ngöôøi cha tinh thaàn cuûa chuû nghóa naøy, Jean-Francois Lyotard, laø "traïng thaùi tri thöùc trong nhöõng xaõ hoäi phaùt trieån cao nhaát" (Jencks trg 36). Charles Jencks, nhaø dieãn giaûng veà thuyeát naøy, cuõng noùi raèng hoaøn caûnh xaõ hoäi khai sinh ra chuû nghóa haäu hieän ñaïi laø xaõ hoäi Taây phöông ôû giai ñoaïn haäu kyõ ngheä, vôùi söï buøng noå vaø phaùt trieån vöôït böïc cuûa kyõ ngheä truyeàn thoâng, khi con ngöôøi ñoái maët vôùi quaù nhieàu löïa choïn trong moät theå cheá töï do ña nguyeân; khi vaán ñeà cuûa con ngöôøi laø coù quaù nhieàu löïa choïn ñeán ñoä ñaâm ra roái trí, quan nieäm ñeïp xaáu laãn loän, hoï ñoái dieän vôùi moät söï "phong phuù quaù ñaùng", moät söï "giaøu coù ñeán ñoä laøm cho ngöôøi ta xaáu hoå" (Jencks trg 7)!

Ñeà nghò chuû nghóa haäu hieän ñaïi nhö moät höôùng saùng taùc cho ngöôøi caàm buùt Vieät Nam, Nguyeãn Höng Quoác queân raèng chæ moät soá nhoû vaên ngheä só soáng taïi haûi ngoaïi ñaõ coù höôûng ñöôïc moät chuùt "haäu kyõ ngheä" cuûa Taây phöông duø chính ra trong nhieàu tröôøng hôïp hoï chæ soáng beân leà cuûa söï "phong phuù thaùi quaù" aáy, vaø vaên ngheä só Vieät Nam quoác noäi vaãn soáng trong moät nöôùc ngheøo, chaäm tieán, kinh teá noâng nghieäp, döôùi moät theå cheá ñoäc ñaûng. Tröø khi oâng cho raèng khuynh höôùng naøy thích hôïp cho ngöôøi caàm buùt Vieät Nam vì Vieät Nam ñaõ laø moät nöôùc haäu kyõ ngheä, töï do vaø ña nguyeân roài, vaø ngöôøi daân Vieät Nam noùi chung, ngöôøi ngheä só Vieät Nam noùi rieâng hieän ñang roái trí vì coù quaù nhieàu löïa choïn, ñang xaáu hoå vì quaù söùc giaøu coù!

Muoán haäu hieän ñaïi, haõy taïo ra hoaøn caûnh cho pheùp haäu hieän ñaïi coù theå sinh ra ñöôïc ñaõ. Ñoù laø töï do vaø ña nguyeân. Hay noùi caùch khaùc, töï do vaø ña nguyeân ñi ñaõ, roài muoán haäu hieän ñaïi hay muoán gì khaùc thì tuøy khuynh höôùng saùng taùc cuûa moãi ngöôøi caàm buùt.

Trong baøi vieát naøy, toâi chæ mong ñöa ra theâm moät soá döõ kieän veà caùc quan nieäm vaên hoïc, trong ñoù coù nhöõng khuynh höôùng vaên hoïc maø nhaø pheâ bình Nguyeãn Höng Quoác ñeà xöôùng. Bôûi vì toâi tin raèng, tröôùc khi quyeát ñònh löïa choïn moät ñieàu gì, keå caû khuynh höôùng saùng taùc, ngöôøi ta caàn ñöôïc trang bò moät soá hieåu bieát caên baûn. Nhöõng hieåu bieát giôùi haïn khieám dieän seõ deã daãn ñeán nhöõng löïa choïn sai laàm, nhöõng baét chöôùc thieáu suy nghó, laáy raùc reán cuûa ngöôøi laøm maãu möïc cho mình. Khi ñaõ coù ñuû hieåu bieát ñeå coù theå löïa choïn moät caùch ñuùng ñaén, quyeàn löïa choïn theo khuynh höôùng naøo laø quyeát ñònh rieâng tö thuoäc quyeàn töï do cuûa moãi caù nhaân. Ngöôøi saùng taùc coù quyeàn choïn moät khuynh höôùng saùng taùc thích hôïp vôùi mình. Ñoäc giaû cuõng coù quyeàn choïn nhöõng vaên hoùa phaåm ñaùp öùng ñuùng vôùi quan ñieåm ngheä thuaät cuûa mình vaø chaám döùt söï uûng hoä cuûa hoï ñoái vôùi nhöõng vaên hoùa phaåm khoâng phuø hôïp vôùi quan ñieåm aáy. Luaät ñaøo thaûi seõ loïc löïa nhöõng gì xöùng ñaùng toàn taïi, duø noù coù mang nhaõn hieäu "hieän ñaïi", "môùi" hay khoâng, vaø duø chöõ "hieän ñaïi" hay "môùi" ñöôïc dieãn dòch nhö theá naøo ñi nöõa.

Luaät ñaøo thaûi ñaõ ñöa ñeán caùi cheát ñoät ngoät chæ sau vaøi naêm soáng ngaén nguûi cuûa moät xu höôùng trong phong traøo hieän ñaïi, chuû nghóa Ña ña. Chuû nghóa Ña ña xuaát hieän khoaûng naêm 1916 taïi AÂu chaâu vaø thaønh phoá Nöõu Öôùc, cho ñeán naêm 1921, ñaõ bò chính nhöõng cöïu uûng hoä vieân bieåu loä söï ñoaïn tuyeät cuûa hoï ñoái vôùi chuû nghóa naøy baèng caùch nhaän xuoáng doøng soâng Seine cho cheát chìm moät hình noäm bieåu tröng cho "Ña ña" chuû nghóa (Morner vaø Rausch 1991 trg 48-49). Chuû nghóa naøy ñeà xöôùng moät thöù ngheä thuaät voâ nghóa, nhö teân goïi cuûa noù: caét daùn nhöõng maåu gaïch ngoùi vôõ vuïn ngoaøi ñöôøng cuõng goïi laø ngheä thuaät, thô ñöôïc gheùp baèng pheùp ruùt chöõ, nhöõng chöõ laáy ñaïi ra töø trong moät caùi tuùi (theo kieåu ruùt thaêm), hoaëc thöôûng thöùc thô baèng caùch ñoïc to leân nhöõng ñoaïn khoâng lieân quan gì vôùi nhau cuøng moät luùc. Loaïi thô collage (caét daùn) xuaát hieän trong Vieät soá 3 "thöïc hieän töø nhöõng maûnh chöõ nhaët ñöôïc" trong muïc naøy muïc khaùc cuûa baùo Daân Vieät, "taùc giaû söû duïng hoaøn toaøn caùc chöõ vaø soá coù saün trong caùc muïc aáy, vaø khoâng theâm bôùt baát cöù vaät lieäu ngoân ngöõ naøo khaùc" (Vieät soá 3 trg 195-202) laø töø khuynh höôùng naøy. Caùi "môùi laï" vaø "ñoäc ñaùo" theo söï giôùi thieäu cuûa toøa soaïn Vieät veà baøi thô naøy laø caùi môùi laï vaø ñoäc ñaùo cuûa khuynh höôùng Ña ña ñaõ bò chính nhöõng uûng hoä vieân cuûa noù nhaän chìm xuoáng nöôùc caùch ñaây non moät theá kyû.

Ñeå keát baøi vieát naøy, toâi muoán neâu ra moät ñieåm maâu thuaãn khaùc trong quan nieäm cuûa Nguyeãn Höng Quoác laø tuy coå xuùy cho caùi môùi, oâng vaãn coøn bò aûnh höôûng naëng neà cuûa trieát lyù Nietzche, moät trieát lyù ra ñôøi hôn moät theá kyû tröôùc ñaây. Theo Charles Birch, khoa hoïc gia danh tieáng vaø moät nhaø tö töôûng cuûa thôøi ñaïi chuùng ta ñang soáng (toâi traùnh duøng chöõ hieän ñaïi vì noù ñaõ bò laïm duïng quaù nhieàu trong caùc khuynh höôùng vaên hoïc, nhöõng traøo löu coù chöõ "hieän ñaïi" trong danh xöng cuûa chuùng xuaát hieän caùch ñaây töø non nöûa ñeán giaø nöûa theá kyû), toâi muoán noùi ñeán thôøi ñaïi tieán tôùi thieân nieân kyû thöù hai, nhöõng caùch giaûi thích theá giôùi cuûa thuyeát nhò nguyeân sieâu nhieân hay thuyeát vaät chaát voâ thaàn theo kieåu Nietzche ñaõ khoâng coøn thoûa ñaùng nöõa (Birch 1993 trg 56-60). Trieát thuyeát môùi cuûa Charles Birch döïa theo nhöõng chöùng minh khoa hoïc caäp nhaät môû ra moät yù thöùc môùi, ñoù laø trieát thuyeát höõu thaàn khoâng nhò nguyeân. Trieát thuyeát naøy xaùc ñònh trôû laïi söï coù maët cuûa Thöôïng ñeá, Thöôïng ñeá khoâng ñöùng ngoaøi chuùng ta, nghieâm khaéc phaùn xeùt tröøng phaït chuùng ta theo caùch giaûi thích cuûa thuyeát höõu thaàn sieâu nhieân, maø Ngaøi ôû trong moãi chuùng ta. Con ngöôøi cuõng khoâng lang thang trong coõi voâ voïng cuûa Nietzche, maø laø thaønh moät vôùi chính mình, vôùi tha nhaân, vôùi theá giôùi, vôùi vuõ truï vaø vôùi Thöôïng ñeá. Trieát thuyeát cuûa Nietzche daãn ñeán "caùi buùa" cuûa söï phaù huûy, yù muoán quyeàn löïc; trieát thuyeát höõu thaàn khoâng nhò nguyeân daãn chuùng ta trôû laïi vôùi nhaân baûn, baùc aùi vaø yù muoán lieân heä ngoài gaàn laïi vôùi nhau cuûa loaøi ngöôøi.

Laø moân ñeä cuûa Nietzche, thöû thaùch cho Nguyeãn Höng Quoác laø lieäu oâng coù ñuû can ñaûm duøng caùi buùa cuûa Nietzche ñeå phaù huûy chính Nietzche hay khoâng?

Daï Quyønh

Birch, Charles (1993) Regaining Compassion for Humanity and Nature New South Wales University Press

Fuller, Peter (1988) Theoria Art, and the Absence of Grace Chatto & Windus London

Hynes, Samuel (1976) The Auden Generation Literature and Politics in England in the 1930s The Bodley Head

Jencks, Charles (1989) What is Post-Modernism? Academy Editions/ St. Martinoõs Press

Levi, Peter (1990) Boris Pasternak Hutchinson

Morner, Kathleen vaø Rausch, Ralph (1991) NTCoõs Dictionary of Literary Terms National Textbook Company

Newton, K.M. (bieân taäp) (1988) Twentieth-Century Literary Theory, A reader MacMillan Education

Nguyeãn Chí Thieän (NCT) (1996) Hoa Ñòa Nguïc taäp 2 (Haït Maùu Thô) in taïi Hoa Kyø

Nguyeãn Höng Quoác (NHQ), "Vieát vaên vôùi... caây buùa", Vieät soá 3 (1999)

Orwell, George (1983) The Penguin Complete Novels of George Orwell Penguin Books

Phaïm Duy (PD) (1987) Ngaøn lôøi ca Phaïm Duy Cöôøng Musical Productions

Shattuck, Roger (1996) Forbidden Knowledge From Prometheus to Pornography St. Martinoõs Press New York

Wyndham, Susan (bieân taäp) (1998) An eloquent sufficiency The Sydney Morning Heral/ Dymocks

Yeats, W.B. (1972) Memoirs MacMillan