Giaõ
töø Hoaøng Lieân
Taëng chò Ñaõi.
Chuùng toâi baøn sang cuoán saùch môùi cuûa anh.
Nhaø xuaát baûn Moõ Laøng saép in xong, anh baûo. Toâi hoûi ai seõ ñieåm saùch
cho anh. Anh laïi baûo, chöa coù ai, hay anh ñieåm ñi. Nghó ñeán thôøi gian
tính gaáp ruùt toâi ñònh seõ vieát vaøo dòp nghæ maáy ngaøy saép tôùi. Toâi xin
anh cho göûi baûn thaûo qua E-mail, vaø anh höùa seõ yeâu caàu nhaø xuaát baûn
laøm nhö ñeà nghò. Roài anh trôû laïi caâu chuyeän ñang dôû chöøng khi chuùng
toâi tình côø baøn sang cuoán saùch.
Caâu chuyeän aáy laø vaán
ñeà söùc khoûe cuûa anh. Ñöôïc tin anh ñau naëng, nhaø toâi vaø toâi leân San
Francisco thaêm. Xem caùch baø gaùc coång vui veû aân caàn môøi vaøo toâi thaáy
loøng quyù meán moïi ngöôøi trong khu chung cö naøy daønh cho anh chò ñaõ laây
sang baïn beø khaùch khöùa.
Tôùi caên hoä cuûa anh chò,
chuùng toâi ñöôïc chò ñöa thaúng tôùi phoøng beänh. Bieát tính anh caån troïng
duø vôùi ngöôøi baïn vong nieân chæ côõ em uùt, toâi ñoaùn beänh phaûi naëng
laém anh môùi chòu naèm giöôøng tieáp khaùch. Vaäy maø gioïng anh maïnh, thaàn
thöùc anh minh maãn, aùnh maét anh saùng vaø thanh thaûn nhö thöôøng leä. Chæ
nöôùc da coù maøu vaøng uûng, vaø coù maùu trong oáng nhöïa coù leõ thoâng vôùi
veát thöông môùi moå töø döôùi chaên daãn ra bòch nylon treo beân hoâng
giöôøng.
“Taïi toâi uoáng ngheä
ñaáy...” Anh caét nghóa.
Töø phía sau chò ñôõ lôøi:
“Moân thuoác gia truyeàn
maø laïi deã kieám... Coù ngöôøi maùch cho... Toâi nghó nhaø toâi uoáng vaøo
cuõng thaáy deã chòu”.
Chò vöøa noùi vöøa nhìn
toâi kheõ laéc ñaàu. Toâi nhaåm tính böôùu ñoäc vuøng chaán thuûy naèm ngay
ngaõ ba gan ruoät chaéc ñaõ ñeø vaøo cuoáng maät. Thaät ñaùng aùi ngaïi, vuøng
cô theå naøy thaàn kinh chaèng chòt töøng boù, bò ung thö gaäm nhaám caùi ñau
seõ khoâng phaûi vöøa... Taát nhieân anh ñaõ phaûi duøng thuoác choáng ñau thöù
maïnh, nhöng thuoác naøo giöõ ñöôïc thaàn saéc anh töï taïi nhö theá kia. Moät
ñôøi laøm thaày thuoác toâi chæ coù moät laàn khaùc ñaõ laâu thaáy beänh nhaân
(moät thieàn sö) chòu ñöôïc caùi loaïi ñau naøy vôùi an bình töï taïi nhö anh.
Toâi thoaùng laïc quan nghó coù theå beänh khoâng naëng nhö toâi ñaõ ñoaùn.
Bieát ñaâu laïi chæ taïi anh uoáng ngheä, toâi töï thuyeát phuïc.
Anh cho nhaø toâi hay ñaõ
nhaän ñuôïc quaø göûi goàm maáy baøi kinh vaø caùi caùt-xeùt Phaät. Toâi roùn
reùn chuyeän möa naéng, nhöng anh tröïc dieän vaøo thaúng vaán ñeà chính ñaõ
mang toâi tôùi thaêm anh. Anh baûo, “Mình nhö vaäy keå coøn thoï hôn caû caùi
thoï coå lai hy ngöôøi ta thöôøng noùi”. Anh taâm söï anh khoâng hy voïng khoûi
beänh, chæ mong theâm ñöôïc ít thôøi gian... Roài nheï nhaøng anh traàm gioïng
xuoáng noùi theâm, “Mình coøn chuùt chuyeän muoán laøm.”
Chò vaø nhaø toâi ñaõ ra
phoøng khaùch. Coøn laïi moät mình beân giöôøng anh, toâi nghó cuoäc soáng cuûa
anh ñaõ chaúng quaù nhieàu thaønh quaû roài sao. Anh ñaõ laø giaùo sö gioûi khi
daäy caùc nöõ trung hoïc Vieät vaø Phaùp, vaø bao lôùp nöõ sinh khi thaønh baø
noäi baø ngoaïi vaãn coøn nhaéc laïi thaøy cuõ vôùi söï quyù meán vaø kính
phuïc ñaëc bieät. Anh ñaõ ñoùng goùp cho coâng vuï cho chính trò mieàn Nam
möôøi hai naêm tuø ñaày theâm boán naêm quaûn thuùc taïi gia, khi rôi vaøo tay
ñoái phöông vuï Teát Maäu thaân, ñeå roài khi ñöôïc giaûi phoùng vieát moät
cuoán hoài kyù khoâng haän thuø khoâng nhoû moïn vôùi cuoäc soáng, vôùi con
ngöôøi, keå caû con ngöôøi coøn truù aån trong caùi chai saïn hay aùc ñoäc cuûa
nhöõng cai nguïc. Anh ñaõ laø coâng chöùc cao caáp chæ huy tröïc tieáp hay
giaùn tieáp caû ngaøn nhaân vieân cuûa mieàn Nam, quaûn trò ñôøi soáng haønh
chaùnh caû trieäu ñoàng baøo. Sang ñeán Myõ trong tö theá moät ngöôøi caùn söï
xaõ hoäi kieâm phieân dòch vieân anh ñaõ goùp phaàn caûi tieán cuoäc soáng cho
ñaùm thaân chuû baàn cuøng cuûa maáy thò xaõ ven vònh San Francisco. Anh ñaõ
laø nhaø vaên nhaø thô thaønh danh vaø ñaõ taïo cho mình moät choã xöùng ñaùng
treân vaên ñaøn haûi ngoaïi...
“Mình coøn chuùt vieäc
muoán laøm...” caâu noùi cuûa anh cöù laån vaån trong ñaàu toâi, maëc daàu anh
ñaõ chuyeån sang ñeà taøi khaùc, veà tieát trôøi cuoái heø ñaàu thu cuûa San
Francisco, veà caùc chaùu con anh, veà caùc chaùu con toâi, veà nhaø toâi chaùy
naêm ngoaùi xaây laïi ñaõ xong chöa. Toâi khoâng nghe söï baùm víu hay nuoái
tieác thoâng thöôøng cho cuoäc soáng naøy, maø anh töï taïi nhö ngöôøi Phaät
töû ñaõ hieåu chuyeän voâ thöôøng, chuyeän soáng ôû cheát veà, hieåu tôùi moät
trình ñoä maø khoâng coù chöõ taâm thì duø cho nghieàn ngaãm Taïng thö töû sinh
haøng thaùng haøng naêm chaéc gì ñaõ ñaït ñöôïc... Toâi caân ño chöõ muoán cuûa
anh, ñeå thaáy noù ñaõ khoâng tham lam, laïi hieàn laønh quaù. Noù nhaéc ñeán
moät chuùt boån phaän, caùi thöù boån phaän mình töï buoäc cho mình.
Roài toâi söïc nhôù ra laàn
tröôùc toâi leân thaêm anh, anh coù chia seû vôùi toâi tham voïng vieát laïi
lòch söû ñaát nöôùc giai ñoaïn ñen toái cuoái ñôøi Töï Ñöùc vaø nhöõng naêm
tieáp caän. Hoâm aáy anh phaán khôûi cho hay, tuy chöa kòp kieåm tra laïi,
raèng coù nhieàu taøi lieäu môùi veà ngöôøi vaø vieäc cuûa gian ñoaïn aáy...
Toâi khoâng nhôù anh noùi xuaát xöù töø ñaâu. Hình nhö töø nhöõng phuùc trình
cuûa caùc khaâm söù Phaùp göûi veà boä thuoäc ñòa Paris, töø vaên khoá hoäi
truyeàn giaùo, hay töø chaâu pheâ cuûa caùc vò hoaøng ñeá cuoái cuøng cuûa
thôøi Nguyeãn maït. Anh nghe noùi coù nhieàu phaùt hieän môùi meû veà söï coäng
taùc maät thieát giöõa hai vò ñaïi thaàn laø oâng Thuyeát vaø oâng Töôøng, veà
vieäc hoï chia nhau hai maët cöông nhu ñeå ñoái phoù vôùi Phaùp, veà coâng
traïng cuûa ngöôøi naøy, veà haøm oan cuûa ngöôøi kia, vaø veà nhieàu chuyeän
khaùc nöõa. Hai oâng, ngöôøi ñaùnh ngöôøi hoøa trong hai maët nhòp nhaøng cuûa
cuøng moät chieán löôïc choáng xaâm laêng... Sau khi oâng Thuyeát hoïa hoå
khoâng thaønh, neáu khoâng coù oâng Töôøng ñöùng ra thu xeáp vôùi Phaùp thì
coøn bao nhieâu theâ thaûm chuùng seõ ñoå theâm leân ñaàu daân Vieät ñeå traû
thuø... Lòch söû coù nhöõng vai troø baïc beõo, laøm khoâng oån maø khoâng laøm
cuõng khoâng oån. Chæ coù ñieàu ôû moät ñòa vò naøo ñaáy thì ngöôøi ta phaûi
laøm thoâi... Coøn chuyeän töù nguyeät tam vöông, chuyeän hoaøng thaùi haäu ña
tình, chuyeän quan nhieáp chaùnh haøo hoa, thì mieäng tieáng theá gian thöôøng
ñoäc aùc vôùi nhöõng ngöôøi noåi danh, maø ñaõ laø thaâm cung bí söû thì laøm
sao maø bieát thaät hay giaû...
Khi toâi voâ tình hoûi anh
baän taâm nhöõng chuyeän lòch söû hay daõ söû xa xoâi aáy laøm gì, anh oân toàn
baûo söï vieäc thöïc ra thì cuõng khoâng xa laém, chæ môùi maáy ñôøi thoâi. Vaø
vôùi caùi bình thaûn thöôøng leä, anh noùi, “Cuï Töôøng laø coá naêm ñôøi cuûa
toâi...”
Toâi nhôù hoâm aáy toâi
phaûn öùng theo caùi söû quan ba phaûi cuûa mình raèng coâng toäi lòch söû laø
chuyeän kính nhi vieãn chi. Vì moãi theá heä duø heát loøng xöû lyù nhöõng
bieán coá quan troïng cuûa mình, thaønh
coâng hay thaát baïi phaàn lôùn vaãn bò quyeát ñònh bôûi nhöõng vieäc maø hai
ba theá heä tröôùc ñaõ laøm hay queân khoâng laøm. Vaø trong moät taäp theå
cuøng theá heä, vieäc ngöôøi naøy laøm bò aûnh höôûng bôûi haønh ñoäng cuûa
ngöôøi xung quanh, thaønh coâng hay thaát baïi cuûa moät caù nhaân bao giôø
cuõng mang ít nhieàu goác nguoàn taäp theå.
Thaéng lôïi veû vang hay baïi vong cay ñaéng, khoâng ai ñaùng höôûng
heát coâng maø cuõng khoâng ai ñaùng laõnh heát toäi. Vaû laïi Phaùp ñaøy oâng
Töôøng sang Tahiti ñeán gaàn maõn ñôøi môùi cho veà chaúng ñaõ bieän chöùng
huøng hoàn cho baûn chaát choáng Phaùp cuûa oâng sao...
Thaønh thöû khi anh noùi
veà oâng, toâi chæ nhôù laïi caûnh coá ñoâ nhö toâi bieát hoài xöa troï hoïc,
ra ngoõ moät böôùc laø gaëp haäu dueä cuûa nhöõng nhaân vaät lòch söû noåi danh
töø phía naøy hay phía kia cuûa nhöõng chieán tuyeán nhieàu khi ñoái laäp. Hueá
nhieàu quyù toäc, nhöng caùi quyù toäc nôi Hoaøng Lieân khoâng kieâu kyø kieåu
caùch, hay phoâ tröông. Ngöôïc laïi noù laø caùi taám loøng quyù ngöôøi, caùi
cung caùch caån troïng khieâm toán anh öùng xöû vôùi tha nhaân. Taám loøng aáy
cung caùch aáy ñaõ chinh phuïc ñöôïc taát caû nhöõng ai bieát anh, coù leõ keå
caû nhöõng cai nguïc coäng saûn coù boån phaän giam caàm kieåm soaùt anh hôn
möôøi naêm roøng raõ...
Laùt sau, caùc chaùu tôùi
thaêm anh. Sau khi cho Ñöùc ñòa chæ E-mail cuûa toâi ñeå tieän lieân laïc,
chuùng toâi xin caùo töø ñeå daønh thì giôø cuûa anh cho gia ñình. Caâu chuyeän
uoáng ngheä vaøng da khoâng bieát ai tình côø nhaéc laïi ngoaøi phoøng khaùch.
Toâi coù caûm töôûng anh naém chaët tay toâi hôn, vaø nhìn thaúng maét toâi anh
noùi “Chuyeän coát yeáu laø anh em mình hieåu nhau...”
*
ít böõa sau caàm taäp baûn
thaûo cuûa anh vöøa in ra töø maùy ñieän toaùn, toâi coù linh tính ñaây laø
taùc phaåm cuoái cuøng cuûa anh vaø baøi ñieåm saùch cuûa toâi seõ laø nhöõng
lôøi taï töø cho ngöôøi ñaøn anh baïn vaên quyù meán. Vôùi caùi töïa “Ñieân”,
tuyeån taäp cuûa Hoaøng Lieân goàm nhieàu truyeän ngaén ñaõ ñaêng trong nhöõng
taïp chí vaên haûi ngoaïi. Tröø truyeän cuoái veà moät con ngöïa teân Haïc,
nhaân vaät laø nhöõng con ngöôøi soáng trong caûnh cô haøn hay thieáu may maén
cuûa thaønh phoá Cöïu Kim Sôn. Hoï phaàn ñoâng laø ñoàng höông, tuy coù hai
ngöôøi ngoaïi quoác moät Myõ moät Nam Trieàu Tieân. Coát truyeän laø nhöõng söï
vieäc xaûy ra trong trong thaäp nieân ñaàu cuûa ñôøi soáng ñònh cö khi moïi
ngöôøi ña soá coøn vaát vaû hay thaát baïi. Anh bieát roõ nhöõng vaát vaû
nhöõng thaát baïi aáy khi giuùp hoï trong tö caùch moät caùn söï xaõ hoäi kieâm
thoâng dòch. Vaø anh tieáp tuïc phuïc vuï hoï baèng caùch ñöa nhöõng vaán ñeà
nhaân sinh cuûa hoï vaøo vaên hoïc.
*
Ta thaáy gì trong tuyeån
taäp cuoái cuøng cuûa Hoaøng Lieân? Tröôùc tieân laø caûm giaùc quen thuoäc
gaëp laïi nhaø vaên ñaøn anh khaû kính ñoân haäu maø baïn vaên haûi ngoaïi töø
nam tôùi baéc, töø ñoâng sang taây vaãn töøng quyù troïng yeâu meán. Ta thaáy
nhöõng neùt taøi naêng ñaõ ñöôïc ghi nhaän bôûi nhöõng baøi ñieåm saùch treân
caùc taïp chí Vaên hoïc, Laøng vaên, Ngaøy Nay, Quang Phuïc, Nhaân vaên, Hoaøi
baõo Queâ höông, vaân vaân... Buùt
phaùp trong saùng, khuùc trieát, maïch laïc; AÛnh höôûng vaên hoùa ñoâng taây
haøi hoøa; Voán soáng cuõng nhö kieán thöùc phong phuù thaâm haäu; Cung caùch cao
quyù, khieâm toán thaän troïng khi keå chuyeän mình vaø ñoä löôïng bao dung khi
keå chuyeän ngöôøi... Quaû nhö Voõ Phieán nhaän xeùt, ñoïc Hoaøng Lieân, khoâng
nhöõng ta thaáy ñöôïc söï vieäc maø coøn thaáy ñöôïc moät taâm hoàn raát ñeïp.
Toâi nghó vôùi taâm hoàn
ñaëc bieät aáy, Hoaøng Lieân ñaõ taïo ñöôïc nhöõng saùng taùc mang roõ daáu aán
cuûa anh. Ngay trong thaân phaän ngöôøi tuø bò keû thuø aùp taûi ra Baéc sau
Teát Maäu thaân, gian khoå vaãn khoâng caûn ñöôïc anh chieáu quaùn vaø thöôûng
laõm cuoäc soáng cuõng nhö ngoaïi caûnh. Caû trieäu chieán binh Vieät coäng qua
laïi con ñöôøng moøn Hoà Chí Minh trong nhöõng thaäp nieân chieán tranh ñaõ ñeå
laïi khoâng thieáu gì nhöõng thô nhöõng truyeän, loaïi huøng ca, loaïi nhôù
nhaø, loaïi khaåu hieäu, loaïi ñoàng chí luyeán aùi nhau trong voøng phaán
coâng taùc, vaân vaân. Nhöng hoï vaãn thieáu söï ñoùng goùp cuûa moät moät taâm
hoàn ngay thaúng trong saùng, nhìn mình nhìn ñòch vôùi söï ñoä löôïng tænh taùo
thaám nhuaàn ñaïo lyù vaø myõ hoïc nhö Hoaøng Lieân vôùi hoài kyù “aùnh Saùng
vaø Boùng Toái” cuûa anh.
Maáy chuïc naêm sau taïi
Myõ, cuõng vôùi caùi ñaëc thuø raát Hoaøng Lieân, anh ñaõ baét ñöôïc vaøng
treân heø phoá Cöïu Kim Sôn. Con ñöôøng Folsom ñaõ in bao nhieâu daáu giaøy
cuûa moïi saéc daân, du khaùch cuõng nhö baûn xöù, vaäy maø chæ coù Hoaøng
Lieân môùi ghi laïi ñöôïc caùi ñeïp cuûa moät “tieåu ngoä” khi chôït baét ñöôïc
aùnh naéng vaøng nhaït röïc rôõ doäi leân maët daãy phoá töôi thaém, sinh
ñoäng. Roài moät chieàu taát nieân nhö moät truyeàn thoáng töø bao nhieâu
chieàu taát nieân khaùc, nhöõng coâ thö kyù Myõ chaïy ra cöûa soå nhöõng cao
oác khu doanh nghieäp Cöïu Kim Sôn ñeå roän raõ vöùt xuoáng ñöôøng nhöõng boù
lòch cuõ. Haøng vaïn haøng trieäu tôø lòch bay tôi taû trong naéng gioù cuoái naêm
nhö nhöng caùnh böôùm thôøi gian chi chít ghi chuù nhöõng coâng vieäc phaûi
hoaøn taát, nhöõng gaëp gôõ phaûi kòp heïn kyø, nhöõng ñieàu phaûi nhôù... Vaø
traêm ngaøn boån phaän lôùn nhoû cuûa thôøi khoùa bieåu moät naêm trong giaây
khaéc boãng khoâng coøn quan troïng vì ñaõ maát thôøi gian tính. Vaäy maø phaûi
ñôïi ñeán Hoaøng Lieân, thay vì moät nhaø vaên Myõ- caûnh aáy môùi ñöôïc ghi
laïi. Anh veõ böùc tranh vôùi nhöõng vaät lieäu raát Hoaøng Lieân, nhö hình
aûnh raát Vieät cuûa ñaøn böôùm röøng vuøng Taây nguyeân coá quoác chaän xe anh
taïi moät chaân ñeøo treân ñöôøng coâng vuï; nhö yù nieäm raát Phaùp veà thôøi
gian, cuûa thuûa hoïc ñöôøng trong giôø giaûng vaên thaû hoàn theo Proust ñi
tìm quaõng ñôøi ñaùnh maát; nhö caùi thieàn vò raát coá ñoâ cuûa Hueá moät tröa
heø tónh maïc trong höông sen xa xoâi cuûa hoà Tònh Taâm...
Ngöôøi ta cuõng ñaõ vieát
nhieàu veà caùi trieát lyù ñôøi soáng trong vaên anh. Trieát lyù khoâng loä
lieãu nhö nhöõng taùc phaåm luaän ñeà cuûa nhieàu nhaø vaên tieàn chieán, maø
thaám nhuaàn trong caùch nhaân vaät truyeän anh xöû lyù cuoäc ñôøi... Nhaân
vaät cuûa Hoaøng Lieân, nhöõng ñöùa con tinh thaàn cuûa anh ñaõ thöøa huôûng
ñöôïc coát caùch nhaân baûn cuûa baäc sinh thaønh ra chuùng. Ngöôøi thoâng dòch
trong “Ñieân” thaáy ñöôïc caùi bình thöôøng trong ngöôøi ñaøn oâng baát haïnh
maø xaõ hoäi cho laø ñieân. Nhöõng caùn söï xaõ hoäi cuûa ñoâ thò Cöïu Kim Sôn
trong “Laïc loaøi”, “Moät vuï maát tích”, vaø “Ñöùa con” coù tinh thaàn coâng
chöùc raát cao, raát nghieâm tuùc. Hoï phuïc vuï maø khoâng pheâ phaùn, vaø chæ
coù xoùt thöông vaø nhaãn naïi trong lieân heä daønh cho thaân chuû...
Truyeän cuûa Hoaøng Lieân
coù haäu, nhaân vaät anh coù gaëp nghòch caûnh nhöng anh cho hoï loái ra. Nam
danh ca veà chieàu trong “Hoaøng hoân sôùm” khoâng xuoáng doác ñeán choã thaûm
thöông. Anh coøn ñöôïc moät nöõ thính giaû chaïy theo baøy toû loøng ngöôõng
moä töø thuûa con gaùi. Hoaøng Lieân cuõng cho anh ta ñuû trí hueä ñeå thaáy
leõ voâ thöôøng cuûa danh voïng saân khaáu cuõng nhö cuûa caû cuoäc ñôøi maø
thoaùt leân treân nhöõng ñau khoå thöôøng tình... Trong “Queâ meï moät muøa
xuaân muoän” Hoaøng Lieân xoùt xa cho ngöôøi ñaøn baø Vieät di taûn ñaõ traû
nghóa ngöôøi chuû traïi Myõ baèng caû cuoäc ñôøi khi chaáp nhaän cuoäc hoân
nhaân ñaõ khoâng tình yeâu laïi ñaïm baïc ñeán choã khoâng caû moät taám aûnh
cöôùi hay moät böõa côm ra maét. Vaø nhaân haäu, Hoaøng Lieân ñaõ coá gaéng
ñeàn buø cho ngöôøi ñaøn baø moät muøa xuaân muoän ñöôïm tình coá höông. Coøn
ngöôøi choàng Myõ giaø, y cuõng thöøa höôûng ñöôïc caùi vò tha, caùi thöông
ngöôøi, caùi ñaøng hoaøng cuûa taùc giaû, ñeå quyeát ñònh traû laïi töï do cho
vôï khi haïnh phuùc cuûa vôï coù cô hoäi xuaát hieän...
*
Nhöng ñoïc Hoaøng Lieân
laàn naøy toâi boãng tìm ñöôïc nhöõng neùt raát môùi maø hoâm nay toâi môùi
thaáy. Söï vieäc tieâu bieåu cho kyû luaät vieát nghieâm tuùc cuûa anh vôùi söï
reøn luyeän khoâng ngöøng, maø coù leõ
cuõng phaûn aùnh tình huoáng taï töø hieän taïi cuûa chuùng toâi. Sau
heát noù phaûn aùnh taâm traïng giao ñoäng cuûa toâi khi ngoài beân giöôøng
nghe anh taâm söï coøn chuùt vieäc muoán laøm...
Caùi môùi cuï theå nhaát
cuûa Hoaøng Lieân laø truyeän cuoái cuûa “Cho ñeán cuoái cuoäc ñôøi” cuûa anh.
Anh ñaéc yù vôùi taùc phaåm naøy vì nhieàu lyù do. Thöù nhaát, anh raát thích
theå tuøy buùt. Hai nhaø vaên anh raát ngöôõng moä laø Voõ Phieán vaø Nguyeãn
Tuaân laø hai nhaø tuøy buùt lôùn. Vaø anh ñaõ thaønh coâng ñöa theå vaên tuøy
buùt vaøo trong truyeän. “Cho ñeán cuoái ñôøi” ñöôïm höông saéc hoaøi coå cuûa
coá ñoâ, vang boùng moät thôøi eâm aû, vôùi nhöõng oâng phaùn, oâng phuû, oâng
chaùnh toång bieát ngöïa, chôi ngöïa, saønh ngöïa... Ngöôøi mua cuõng nhö
ngöôøi baùn ñeàu laø tri aâm trong thuù côõi ngöïa, caùi thuù phong löu maø
nhôø cung caùch cuûa hoï ñaõ trôû thaønh tao nhaõ nhö thuù uoáng traø. Coøn con
Haïc, vai chính cuûa truyeän khoâng phaûi laø moät con ngöïa taàm thöôøng. Noù
goác gaùc quyù toäc, khoâng nhöõng thuoäc loaïi ngöïa chieán, maø chuû ñaàu
tieân cuûa noù laïi laø moät hoaøng thaân phong löu taøi töû.
Nhöng coù leõ quan troïng
nhaát vôùi Hoaøng Lieân laø ôû choã con ngöïa baát kham. Noù choïn ngöôøi côõi
vaø ñaõ quaät ngaõ nhieàu ngöôøi... Nhö ngheä só nhieàu taät nhieàu taøi, con
Haïc duø baát kham vaãn laø con tuaán maõ vôùi chöùc naêng bình sinh laø chaïy.
Vaø noù chaïy raát gioûi, nöôùc kieäu cuõng nhö nöôùc ñaïi. Nhöng nhö moïi con
ngöïa, con Haïc khoâng phaûi muoán chaïy bao nhieâu thì chaïy, maø bò goø boù
trong chöøng möïc ngöôøi kÿ maõ ban cho noù. Thaät ra con Haïc laø aån duï cho
thaân phaän con ngöôøi, khoâng phaûi muoán laøm gì thì laøm, muoán bao nhieâu
thì laøm baáy nhieâu... Ñuùng hôn nöõa, noù aån duï cho ngöôøi ngheä só bò goø
boù trong chöøng möïc cuûa ñôøi soáng thöïc teá.
Khi Haïc gaëp ngöôøi kÿ maõ
chæ ñuû söùc côõi noù maø khoâng ñuû taøi ñeå ñieàu khieån noù, thì cô hoäi ñaõ
ñeán cho noù naém ñöôïc quyeàn chuû ñoäng trong lieân heä giöõa ngöïa vôùi
ngöôøi. Vaø noù chaïy theo yù noù. Noù chaïy vôùi taát caû ñam meâ nhö chöa bao
giôø ñöôïc chaïy. Noù chaïy cho thoûa chí, meâ man maø chaïy, chaïy thaúng moät
hôi töø Hueá veà ñeán Quaûng trò ñeå roài ngaõ ra cheát...
Hoaøng Lieân chia seû vôùi toâi raèng caùi cheát cuûa con Haïc
khoâng phaûi laø chuyeän thaûm thöông. Thoaït tieân toâi ngaïc nhieân vì ñaây
laø laàn ñaàu tieân thaáy anh vinh danh moät caùi ñam meâ thieáu ngaên naép vaø
khoâng ñieàu ñoä, duø cuûa moät nhaân vaät tieåu thuyeát. Nhöng toâi cuõng
hieåu khi anh baûo caùi cheát cuûa con Haïc laø ñieàu mô öôùc cuûa ngöôøi ngheä
só. Ñaây laø cô hoäi ñöôïc saùng taïo heát mình, saùng taïo cho ñeán heát khaû
naêng, cho ñeán hôi thôû cuoái cuøng. Con Haïc cheát nhö ngöôøi uoáng caïn ly
röôïu ñôøi, neáu möôïn chöõ cuûa Phuøng Quaùn. Saùng taïo trôû thaønh caùi
Saùng Taïo tuyeät ñænh, khi moïi ñaén ño goø boù taàm thöôøng, moïi caân nhaéc
eo xeøo bình thöôøng ñaõ ñöôïc gôõ boû vöùt ñi.
Caùi song song giöõa
truyeän vaø cuoäc soáng laøm toâi caûm ñoäng: Tuyeån taäp laø taùc phaåm cuoái
ñôøi cuûa anh; “Cho ñeán cuoái cuoäc ñôøi” laø truyeän ngaén cuoái tuyeån taäp;
vaø sau heát con Haïc keát lieãu chöùc naêng bình sinh cuûa noù baèng moät
cuoäc chaïy cuoái cuøng vöôït kyû luïc, moät cuoäc chaïy huy hoaøng cho ñeán
khi ngaõ guïc. Tieåu thuyeát baét chöôùc ñôøi soáng, vaø con Haïc chaúng qua
baét chöôùc Hoaøng Lieân treân giöôøng beänh nan y maø vaãn baän taâm vôùi
nhöõng trang choùt cuûa taùc phaåm cuoái ñôøi ñang chaïy treân maùy in cuûa
nhaø xuaát baûn.
Toâi aám loøng khi ghi
nhaän ngay caû con ngöïa baát kham döôùi nhaân sinh quan cuûa Hoaøng Lieân
cuõng möôïn ñöôïc nhöõng neùt khieâm cung, maãu möïc, ñoân haäu, caån troïng,
tö caùch, vaø lòch laõm cuûa anh. Caùi phuùt huy hoaøng con Haïc ñaõ traû baèng
cuoäc soáng, kyø laï thay khoâng nhuoám duø chæ moät chuùt khinh baïc. Vaø
khaùc vôùi nhöõng con ngöïa hoang ñieån hình cuûa vaên hoïc, con Haïc khoâng
nhöõng khoâng khinh baïc, maø cuõng khoâng laàm than lam luõ, khoâng loâi thoâi
leách theách, khoâng leâ la traùc taùng... Thöïc teá thì nhöõng con ngöïa hoang
cuûa ngheä thuaät khi tænh röôïu luùc taøn canh chaéc chaúng khoûi giaät mình
ñeå xoùt xa cho thaân phaän, vaø tieác nuoái ñaõ khoâng khaùm phaù sôùm hôn
caùi nhaân sinh quan cuûa con Haïc...
*
Chuyeän môùi thöù hai trong
caûm nhaän cuûa toâi veà Hoaøng Lieân lieân heä ñeán caâu taâm söï “Toâi coøn
chuùt chuyeän muoán laøm” anh chia seû vôùi toâi beân giöôøng beänh. Caâu noùi
caû maáy tuaàn sau vaãn coøn vaêng vaúng beân tai toâi, vaø laøm toâi suy nghó
raát nhieàu. Toâi bieát chaéc chuùt chuyeän anh muoán laøm aáy khoâng phaûi laø
tham voïng vieát laïi ñoaïn söû nhöõng naêm haäu Töï Ñöùc nhö toâi suy ñoaùn
luùc ñaàu. Trong moät cuoäc ñieän ñaøm veà sau, anh ñaõ cho toâi hay laø anh
khoâng baän taâm haøng ñaàu veà coâng vieäc aáy nöõa. Anh nghó söï thaät lòch
söû tröôùc sau roài seõ ñöôïc saùng toû, chuyeän coâng chuyeän toäi tröôùc sau
roài cuõng phaân minh.
Tuy gôõ ñöôïc moät guùt
coät trong lôøi troái cuûa anh, toâi vaãn khoâng tieán boä hôn trong vieäc tìm
hieåu caâu chuyeän anh muoán laøm maø khoâng laøm kòp. Moät maët toâi nghó noù
phaûi quan troïng neân anh môùi nghó ñeán noù. Maët khaùc noù roõ raøng khoâng
ñuû quan troïng ñeå taïo ra buoàn phieàn, hay phaù raày noåi caùi töï taïi an
bình cuûa anh tröôùc thöû thaùch toät cuøng cuûa ñôøi ngöôøi.
Vaäy maø toâi vaãn khoâng
queân ñöôïc lôøi anh. Noù töø töø taêng tröôûng trong ñaàu toâi. Vaán ñeà
trieát hoïc chung chung, vì lieân heä vôùi ngöôøi thaân, ñaõ vaän vaøo suy tö
ñeå trôû neân tha thieát, vaø meänh ñeà “Coù theå hay coù neân hoaøn taát heát
chuyeän traàn theá khi ra ñi” trôû thaønh moät caâu hoûi nghieâm tuùc cho toâi.
Sau cuøng toâi quyeát ñònh hoûi thaúng anh trong cuoäc ñieän ñaøm cuoái cuøng.
“Toâi coù noùi vaäy sao?”
anh thaønh thaät hoûi laïi toâi, gioïng vui vui nhö töï rieãu mình maø cuõng
nhö khoâng tin. Teù ra anh khoâng nhôù ñích xaùc anh ñang nghó ñeán chuyeän gì
khi noùi vôùi toâi chuyeän ñoù. Roài anh ñoaùn coù leõ anh muoán vieát theâm veà tuøy buùt... hay nghieân
cöùu laïi truyeän ngaén... hay daønh theâm öu tieân cho vaên vaàn. “Ñaïi khaùi
laø theá...” anh keát luaän. Toùm laïi anh chæ noùi ñeán nhöõng sinh hoaït bình
thöôøng vaø lieân tuïc cuûa cuoäc soáng, vaø khoâng coù theâ löông, khoâng coù
kòch tính, khoâng coù tha thieát gì ñaëc bieät trong caùi moät chuùt vieäc anh
coøn muoán laøm theâm...
Chaân lyù naèm ngay tröôùc
maët, neáu toâi ñaõ khoâng vaát vaû ñi tìm noù thì ñaõ thaáy ñöôïc noù. Nôi
anh, caùi ñeïp cuûa cuoäc soáng hay cuûa söï cheát naèm ngay trong caùi bình
thöôøng, caùi khoâng ly kyø, caùi khoâng baát ngôø, caùi khoâng gay caán. Moïi
söï voâ thuûy voâ chung. Sinh khoâng laø baét ñaàu, maø Töû cuõng khoâng laø
chaám heát. Vaø coøn coâng vieäc thì coøn lao ñoäng, coøn boån phaän thì
coøn gaùnh vaùc, vaø neáu ñöôïc theâm chuùt thôøi giôø, thì lao ñoäng theâm
moät chuùt, gaùnh vaùc theâm moät chuùt cuõng laø moät nieàm vui tuøy duyeân...
Vaø yù nieäm gaùnh vaùc
laøm toâi nhôù ñeán baøi giaûng cuûa ngöôøi muïc sö tin laønh da ñen tình côø
toâi ñöôïc nghe hoâm vaøo nhaø thôø ñòa phaän giaùo khu Harlem ñeå thöôûng laõm
thaùnh ca ñen noåi tieáng theá giôùi cuûa hoï. Ñeå khích leä nhöõng ngöôøi
trong hoï ñaïo leân ñöôøng cöùu giuùp ñoàng loaïi, oâng muïc sö keå caâu
chuyeän hai taêng só, Taây taïng, moät thaøy moät troø. Ngöôøi moân ñeä naëng
nôï aân nghóa vôùi sö phuï coøn hôn vôùi cha ñeû. Luùc chöa quen nhau, gaëp y
laâm naïn naèm chôø cheát ven ñöôøng, vò sö giaø ñaõ vaùc y treân vai baêng qua
caùnh ñoàng tuyeát ñeå mang veà tu vieän saên soùc. Moät hoâm raûnh roãi, y
hoûi sö phuï: “Phaûi chaêng thaân xaùc con ñeâm aáy laø gaùnh naëng nhaát thaøy
ñaõ phaûi vaùc?” Vò sö giaø traû lôøi, “Con khoâng phaûi caùi gaùnh naëng aáy.
Vì caùi gaùnh naëng nhaát treân ñôøi laø khi treân vai khoâng coøn gaùnh naëng
naøo nöõa...” Hoâm nay nhôù laïi caâu chuyeän ñieän ñaøm vôùi anh, toâi thöôûng
laõm aån duï cuûa ngöôøi muïc sö khu
phoá Harlem vôùi moät chieàu saâu môùi.
Toâi goùi gheùm sao ñaây
baøi taï töø ñang vieát cho anh? Taát nhieân toâi khoâng giaùc ngoä ñuû ñeå coù
theå mieãn nhieãm ñöôïc caùi buoàn cuûa chuyeän sinh töû tan hôïp. Nhöng ñoïc
truyeän cuoái cuûa anh, nhôù laïi hoâm beân giöôøng beänh, oân laïi nhöõng caâu
chuyeän ñieän thoaïi vôùi anh, toâi laéng nghe beân caïnh caùi buoàn, thaêng
hoa leân nhö tieáng saùo dieàu cuûa queâ cuõ cuûa chuùng ta, caùi tình hoaøi
höông anh daønh cho moät mieàn ñaát khoâng haún bao giôø cuõng coâng bình töû
teá vôùi anh. Anh ñaõ choïn meán yeâu noù, choïn nhôù laïi noù vôùi taát caû
tình thöông, vôùi taát caû khoan dung ñoä löôïng maø anh ñaõ khoâng ñöôïc
höôûng... Coøn nöõa, trong tieáng saùo dieàu eâm aû ñoù, toâi coøn nghe nhöõng
aâm ba raát thanh thoaùt raát ñeïp daâng leân töø cung caùch trang nhaõ anh xöû
lyù chuyeän töû sinh...
Mai Kim Ngoïc
Dec. 12, 2000.