Go: [ MAIN PAGE ]
Fonts: [ VIQR ] [ VNI ] [ UNICODE ] [ VISCII ] [ VPS ]
Tập Biên Khảo: Một Kỷ Niệm Ðẹp
Nguyễn Tấn Hưng
Ðại Nam xuất bản 1991
Mục Lục
01. Mùa Xuân Này Ta Nên Làm Ðẹp
back to top
01. MU/`A XUA/^N NA/`Y TA NE/^N LA/`M D/^E/.P
NGUYỄN TẤN HƯNG
Ta/.i sao ne/'t chu/,/~ trong nhu/,/~ng trang na/`y co/' pha/^/`n kha/'c bie/^/.t so vo/,/'i nhu/,/~ng trang kha/'c cu/?a cuo/^/'n ba/'ỏ Ly/' do ra/^/'t la/` d/^o/,n gia/?n: "Ta/.i vi/` nhu/,/~ng trang na/`y kho/^ng do nha/` in cu/?a ba/'o Va/vn Ho/.c xe/^/'p chu/,/~." Ma/` do chi/'nh to/^i tu/,/. xe/^/'p chu/,/~ la/^/'y! Co/' gio/^/'ng kho/^ng? Co/^ng nha/^/.n la/` gio/^/'ng gio/^/'ng tho/^i, cho/,/' la/`m sao gio/^/'ng y chang nguye/^n con cho d/^u/,o/,/.c. Hai gio/.t nu/,o/,/'c! Nhu/, hai gio/.t nu/,o/,/'c thi/` d/^u/'ng ro/^/`i, vi/` ai ma/` kho/^ng bie/^/'t hai gio/.t nu/,o/,/'c chi/? gio/^/'ng nhau o/,/? be/^/` ngoa/`i, cho/,/' co/`n pha/^/?m cha/^/'t trong ruo/^/.t thi/` kha/'c nhau xạ.. U/,/`a, ro/^/`i ca/'c ba/.n se/~ tha/^/'y ca/'i to/^i no/'i kha/'c nhau xa la/` the/^/' na/`ọ
Ra/^/'t tie/^/'c to/^i pha/?i d/^e/^/'n vo/,/'i d/^o/^/.c gia/? Va/vn Ho/.c bo/,/?i mo/^/.t ba/`i vie/^/'t la/~ng tu/,/? nhu/, va/^/`ỵ Kho/^ng la/` mo/^/.t sa/'ng ta/'c va/vn nghe/^/. va/vn gu/,/`ng gi/` he/^/'t. Kho/^ng la/` mo/^/.t truye/^/.n nga/v/'n, cu/~ng kho/^ng la/` mo/^/.t ba/`i tho/,. Ta/.i vi/` va/vn tho/, cu/?a to/^i co/' le/~ d/^a/~ bi/. o/^ng d/^ie/^/`u ha/`nh chung Nguye/^/~n Mo/^/.ng Gia/'c vu/,/'t vo/^ so/.t ra/'c he/^/'t ro/^/`ị Ta/`i na/vng mong manh cu/?a mi/`nh chi/? co/' chu/,/`ng d/^o/' thi/` cu/~ng d/^a/`nh chi/.u tho/^ị Nhu/,ng, d/^a/~ dang di/'u vo/,/'i Va/vn Ho/.c, thi/` cu/~ng ne/^n nu/'m ni/'u vo/,/'i Va/vn Ho/.c. Nhu/, nu/'m ni/'u vo/,/'i mo/^/.t ngu/,o/,/`i ti/`nh. Bi/. ngu/,o/,/`i ti/`nh d/^a/' le/^n d/^a/' xuo/^/'ng nhu/, va/^/.y, d/^au nhu/, bi/. bo/` d/^a/' nhu/, va/^/.y, le/~ ra to/^i cu/~ng ne/^n ru/'t lui co/' tra/^/.t tu/,/. cho ro/^/`i, ai ma/` chu/,o/,/`ng ca/'i ma/v/.t d/^au thu/,o/,ng d/^o/' ra chi nu/,/~ạ Ru/'t lui thi/` d/^a/~ ma/^/'y la/^/`n ru/'t luị Nhu/,ng, la/^/`n na/`y ru/'t lui kho/^ng pha/?i la/` d/^e/^/? chuo/^/`n e/^m ma/` la/` d/^e/^/? la/^/'y tro/,/'n, d/^e/^/? la/`m mo/^/.t ma/`n kha/'c cho cuo/^/.c ti/`nh sị Co/' pha/^/`n cu/.p la/.c ho/,n. Thi/` d/^a/^y la/`: "Mu/`a Xua/^n Na/`y Ta Ne/^n La/`m D/^e/.p."
La/`m d/^e/.p? Cho aỉ Ai ngu/,o/,/`i ta cu/~ng d/^e/.p ca/? ro/^/`i, d/^a/^u ca/^/`n mi/`nh pha/?i la/`m d/^e/.p! D/^a/^u d/^u/,o/,/.c, no/'i nhu/, va/^/.y bao nhie/^u tha/^/?m my/~ vie/^/.n o/,/? tre/^n the/^/' gio/,/'i na/`y de/.p tie/^/.m he/^/'t saọ Nhie/^/`u ngu/,o/,/`i d/^a/~ d/^e/.p ro/^/`i ma/` ngu/,o/,/`i ta co/`n pha/?i la/`m d/^e/.p the/^m nu/,/~a co/,. Rie/^ng to/^i, ne/^/'u ai d/^a/~ d/^e/.p ro/^/`i thi/` xin mie/^/~n. To/^i chi/? muo/^/'n la/`m d/^e/.p cho nhu/,/~ng ngu/,o/,/`i da/'m tu/,/. xu/,ng "em la/` ga/'i tro/,/`i ba/v/'t xa/^/'u" ma/` tho/^ị Nhu/,ng la/`m d/^e/.p ve/^/` ca/'i gi/` cho/,/'? Mu/~i, ma/v/'t, ngu/,/.c, mo/^ng, eo cọ..? D/^u/,/`ng da/.i do/^/.t ma/` no/'i "tai, mu/~i, ho/.ng," nghe no/' go/,/'m qua/'! Tho/^i, to/^i xin thu/,a: "Nghe/^/` la/`m d/^e/.p cu/?a to/^i la/` nghe/^/` xe/^/'p chu/,/~ d/^o/'." Na/~y gio/,/` to/^i no/'i chuye/^/.n toa/`n la/` chu/,/~ nghi/~a, va/vn nghe/^/., va/vn gu/,/`ng kho/^ng ma/`!
Pha/?i, o/,/? tho/,/`i d/^a/.i information age na/`y, vo/,/'i personal computer va/` laser printer ma/` ra/^/'t tie/^/'c co/' nhie/^/`u cuo/^/'n sa/'ch chu/,/~ Vie/^/.t, bo/? da/^/'u chu/,/~ Vie/^/.t ba/v/`ng tay va/^/~n co/`n xua/^/'t ba/?n, pha/'t ha/`nh. Su/,/. d/^a/'ng tie/^/'c na/`y kho/^ng rie/^ng gi/` cho mo/^/.t ai ma/` la/` chung cho ca/? mo/^/.t the/^/' he/^/. chu/,/~ nghi/~a lu/,u vong cu/?a chu/'ng tạ Chi/'nh to/^i, to/^i cu/~ng tu/,/. ba/?o: "Ra/^/'t tie/^/'c pha/?i d/^o/,/.i d/^e/^/'n mu/`a xua/^n na/vm na/`y, mu/`a xua/^n na/vm 88, to/^i mo/,/'i kha/'m pha/' ra va/` d/^e/^/` ca/^/.p d/^e/^/'n va/^/'n d/^e/^/` electronic typesetting chu/,/~ Vie/^/.t." Electronic typesetting chu/,/~ Vie/^/.t? Xu/,a qua/', ngu/,o/,/`i ta d/^a/~ bie/^/'t tu/,/` la/^u ro/^/`i: "Ro/~, e/^/'ch ngo/^/`i d/^a/'y gie/^/'ng." Bo/^/. kho/^ng tha/^/'y ma/^/'y tra/vm to/,/` nha/^/.t ba/'ơ tua/^/`n ba/'ơ nguye/^/.t san, giai pha/^/?m o/,/? ha/?i ngoa/.i hay saỏ Da/. tha/^/'ỵ Nhu/,ng, d/^o/' la/` nhu/,/~ng "ngu/,o/,/`i d/^a/~ d/^e/.p ro/^/`i," to/^i d/^a/^u da/'m so/,/` d/^e/^/'n. To/^i chi/? ke/^/` tai no/'i nho/? vo/,/'i nhu/,/~ng ngu/,o/,/`i ca/^/`m bu/'t, nhu/,/~ng nha/` va/vn, nhu/,/~ng nha/` tho/,, nhu/,/~ng ba/.n va/vn, nhu/,/~ng ba/.n tho/,, v.v. ra/v/`ng: "Mi/`nh co/' the/^/? vie/^/'t sa/'ch chu/,/~ Vie/^/.t, la/`m sa/'ch chu/,/~ Vie/^/.t ba/v/`ng personal computer va/` laser printer." Muo/^/'n bie/^/'t the/^m chi tie/^/'t thi/` ca/'c ba/.n cu/,/' pha/?i ra/'n ma/` d/^o/.c tie/^/'p.
Phu/,o/,ng pha/'p to/^i la/`m typesetting chu/,/~ Vie/^/.t cho ba/`i na/`y, thie/^/.t ti/`nh ma/` no/'i, no/' cu/~ng co/^/? lo/^/~ si/? la/v/'m: "Troff." Ba/^y gio/,/` ngu/,o/,/`i ta pha/?i no/'i page make-up system, WYSIWYG (What you see is what you get) system... vv. Nhu/,ng, troff vi/` tu/,/. no/' pha/?i sinh to/^/`n, pha/?i cho/^/'ng la/.i be/^/.nh die/^/.t chu/?ng, ma/` no/' cu/~ng pha/?i pha/'t trie/^/?n kho/^ng ngu/,/`ng d/^e/^/? co/' ca/'i ke/^/'t qua/? nga/`y ho/^m naỵ Ngu/,o/,/`i Nha/'i cu/?a Ha/?i Qua/^n Vie/^/.t Nam co/' kha/^/?u hie/^/.u: "Nhu/,/~ng gi/` ngu/,o/,/`i ta la/`m kho/^ng d/^u/,o/,/.c, Ngu/,o/,/`i Nha/'i la/`m d/^u/,o/,/.c," thi/` troff cu/~ng da/'m no/'i tu/,o/,ng tu/,/. nhu/, va/^/.y: "Ca/'i gi/` ma/` nhu/,/~ng system kia la/`m d/^u/,o/,/.c thi/` troff cu/~ng co/' the/^/? la/`m d/^u/,o/,/.c." D/^u/'ng hay sai la/` d/^e/^/? li/.ch su/,/? pha/'n xe/'t theo quan nie/^/.m cu/?a Ngu/,o/,/`i Nha/'i, d/^u/'ng hay sai la/` d/^e/^/? programmer pha/'n xe/'t theo quan nie/^/.m cu/?a troff. Rie/^ng to/^i, vi/` kho/^ng la/` mo/^/.t programmer chi/'nh hie/^/.u ne/^n to/^i ke/^/'t lua/^/.n: "Kho/^ng hoa/`n toa/`n d/^u/'ng cho la/v/'m, troff cu/~ng la/`m d/^u/,o/,/.c nhu/,ng tro/,/? nga/.i la/` speed, memory space allocation... vv." Nhu/,ng to/^i bie/^/'t cha/v/'c mo/^/.t d/^ie/^/`u: "Kho/^ng co/' mo/^/.t system na/`o co/' the/^/? la/`m d/^u/? thu/,/' nhu/, troff la/`m ca/?."
Ma/` ca/'c ba/.n d/^a/^u ca/^/`n bie/^/'t nhu/,/~ng chi tie/^/'c technical d/^o/' la/`m gi/` cho me/^/.t! Ca/'c ba/.n chi/? muo/^/'n bie/^/'t troff la/` ca/'i gi/`? Xu/,/? du/.ng the/^/' na/`ỏ Ke/^/'t qua/? ra saỏ No/'i vo/`ng vo tam quo/^/'c hoa/`i nghe nhu/,/'c d/^a/^/`u qua/' pha/?i kho/^ng? Ok, ok. Thi/` troff ra d/^o/,/`i d/^a/~ la/^u ro/^/`ị Tru/,o/,/'c khi mi/`nh qua My/~ co/,, 72-73 thi/` pha/?ị Troff la/` mo/^/.t function cu/?a UNIX* operating system. Ma/` UNIX operating system la/` con d/^e/? cu/?a C language, mo/^/.t thu/,/' computer language d/^a/~ d/^u/,o/,/.c thie/^/'t la/^/.p va/` he/^/. tho/^/'ng ho/'a o/,/? nhu/,/~ng pho/`ng lab cu/?a Bell Laboratories. Va/` Bell Laboratories la/` cu/?a AT&T, la/` ha/~ng to/^i d/^ang la/`m.
Tho/^i ma/`, qua/?ng ca/'o hoa/`i! U/,/`a, thi/` no/'i chuye/^/.n pha/?i co/' d/^a/^/`u co/' d/^uo/^i cho/,/'. No/'i d/^e/^/'n troff, no/'i d/^e/^/'n mo/^/.t phu/,o/,ng pha/'p typesetting, thi/` pha/?i no/'i so/, so/, ve/^/` font , ve/^/` point size , ve/^/` format , ve/^/` memorandum macro ma/` ngu/,o/,/`i ta hay go/.i ta/v/'t la/` mm macro .
Font thi/` de/^/~ ro/^/`i, xem nhu/,/~ng thi/' du/. du/,o/,/'i d/^a/^y:
f(HRA, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Helvetica
f(HOA, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Helvetica-Outline
f(geA, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Hershey-Gothic
f(scA, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Hershey-Script
f(ZCA, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., ZapfChancery
Va/^/.y thi/` font la/` kie/^/?u chu/,/~! Va/` tre/^n the/^/' gio/,/'i na/`y co/' bao nhie/^u kie/^/?u chu/,/~? To/^/'i thie/^/?u cu/~ng hai chu/.c ho/,n, tuy nhie/^n, co/' d/^u/? font hay kho/^ng thi/` co/`n tu/`y thuo/^/.c va/`o tu/,/`ng loa/.i printer. The/^m mo/^/.t d/^ie/^/?m ca/^/`n no/'i la/` mo/^/~i kie/^/?u chu/,/~ d/^e/^/`u co/' bo/^/'n ca/'ch in chi/'nh cho ca/? vie/^/'t thu/,o/,/`ng va/` vie/^/'t hoa: chu/,/~ thu/,o/,/`ng (roman), chu/,/~ nghie/^ng (italic), chu/,/~ d/^a/^/.m (bold), va/` chu/,/~ nghie/^ng d/^a/^/.m (bold-italic).
Point size thi/` cu/~ng de/^/~ tho/^ị Cu/,/' theo tho/^ng le/^/. "mo/^/.t bu/,/'c tranh no/'i le/^n tra/vm nga/`n tie/^/'ng no/'i," thi/` cu/~ng ne/^n xem nhu/,/~ng bu/,/'c tranh du/,o/,/'i d/^a/^y:
.S 6 8 Bu/,/'c tranh 1, 6 points
.S 12 14 Bu/,/'c tranh 2, 12 points
.S 18 22 Bu/,/'c tranh 3, 18 points
.S 24 28 Bu/,/'c tranh 4, 24 points .S 11 14
Va/^/.y thi/` point size la/` co/,/~ chu/,/~. Va/` point size pha/?i co/' mo/^/.t gio/,/'i ha/.n nhu/, the/^/' na/`ỏ Cu/~ng la/` va/^/'n d/^e/^/` co/`n tu/`y thuo/^/.c va/`o tu/,/`ng loa/.i printer, tho/^ng thu/,o/,/`ng tu/,/` 1 cho d/^e/^/'n 60. 1 point la/` 1/12 cu/?a picạ Ma/` 1 pica thi/` ba/v/`ng 1/6 cu/?a 1 inch, nhu/, va/^/.y 1 point la/` 1/72 cu/?a 1 inch.
Format thi/` saỏ Format tu/,/'c la/` lay-out cu/?a trang gia/^/'ỵ Chie/^/`u ngang, chie/^/`u ro/^/.ng cu/?a trang gia/^/'y: kho/^/? 8 (12 x11 la/` kho/^/? nguye/^n trang gia/^/'y ho/.c tro/`, nhu/, ba/'o La/`ng Va/vn..., kho/^/? 5 (12 x8 (12 la/` kho/^/? nu/,/?a trang, nhu/, ba/'o Va/vn Ho/.c, Va/vn cha/v/?ng ha/.n... Ro/^/`i d/^e/^/'n chie/^/`u ngang, chie/^/`u ro/^/.ng cu/?a cho/^/~ in chu/,/~ (text). Ro/^/`i d/^e/^/'n pha/^/`n d/^a/^/`u trang (page header), pha/^/`n cuo/^/'i trang (page footer). Pha/^/`n d/^a/^/`u trang tho/^ng thu/,o/,/`ng la/` tu/,/.a cu/?a mo/^/.t chu/,o/,ng, tu/,/.a cu/?a mo/^/.t truye/^/.n nga/v/'n. Pha/^/`n cuo/^/'i trang tho/^ng thu/,o/,/`ng la/` so/^/' trang (page number). Chi/? co/' Va/vn Ho/.c la/` la/`m chuye/^/.n qua/'i d/^a/?n: in pha/^/`n d/^a/^/`u trang va/` cuo/^/'i trang di/'nh le/.o o/,/? tre/^n d/^a/^/`ụ
Ma/` thu/,/? ho/?i ai cho mi/`nh ca/'i quye/^/`n phe/'p total control d/^o/' cho/,/'? Xin thu/,a: "Thi/` troff cho/,/' ai vo/^ d/^a/^ỵ" Troff nhu/, mo/^/.t o/^ng boss de/^/~ ta/'nh, da/'m ta/v/.ng cho d/^a/'m nha/^n vie/^n cu/?a mi/`nh ca/'i flexibilitỵ Nho/,/` va/^/.y ma/` troff mo/,/'i co/' co/, ho/^/.i so/^/'ng. Ca/'i flexibility d/^o/' la/` mm macrơ ca/'i tie/^/'t mu/.c sau cu/`ng ma/` to/^i muo/^/'n ba/`n vo/,/'i ca/'c ba/.n ve/^/` troff.
Mm macro la/` ky/' hie/^/.u cu/?a nhu/,/~ng typesetting function, go/^/`m mo/^/.t hoa/v/.c hai chu/,/~ (ma/^/~u tu/,/.) da/^/~n d/^a/^/`u ba/v/`ng mo/^/.t da/^/'u cha/^/'m (dot). Va/` d/^u/,/'ng rie/^ng mo/^/.t mi/`nh, mo/^/.t ha/`ng. Thi/' du/. nhu/, .H, .P, .ti, .in, , .DS, .DE, v.v. Ma/` mm macro xu/,/? du/.ng nhu/, the/^/' na/`ỏ D/^a/^ỵ Na/~y gio/,/` to/^i d/^a/~ xa/`i ro/^/`i ma/` ca/'c ba/.n d/^a/^u co/' haỵ Macro .H la/` du/`ng cho heading, tu/,/.a truye/^/.n, tu/,/.a chu/,o/,ng. Ma/^/'y chu/,/~ lo/,/'n "Mu/`a Xua/^n Na/`y Ta Ne/^n La/`m D/^e/.p," tu/,/.a cu/?a ba/`i na/`y la/` la/`m bo/,/?i .H 1 d/^o/'. Ta/.i sao pha/?i .H 1? Ta/.i vi/`, tu/,/.a thi/` co/' tu/,/.a lo/,/'n tu/,/.a nho/?, va/` d/^a/^y la/` tu/,/.a lo/,/'n nha/^/'t thi/` cho no/' mang so/^/' 1 la/` ho/,/.p ly/' ro/^/`ị Troff co/' the/^/? handle d/^e/^/'n 7 ha/.ng tu/,/.a, 7 levels. D/^e/^/? chi va/^/.y ca/'c ba/.n co/' bie/^/'t? D/^e/^/? la/`m ca/'i "Mu/.c Lu/.c" o/,/? cuo/^/'i sa/'ch, d/^e/^/? ca/'c ba/.n kho/?i pha/?i lo tu/,/.a truye/^/.n na/`o na/v/`m o/,/? trang na/`ọ Giao khoa/'n pha/^/`n d/^o/' cho troff. Macro .P la/` d/^a/^/`u paragraph. Cu/,/' mo/^/~i khi ga/v/.p .P thi/` troff tu/,/. d/^o/^/.ng bie/^/'t ra/v/`ng mi/`nh pha/?i la/`m mo/^/.t ca/'i "cha/^/'m xuo/^/'ng ha/`ng." Ma/` "cha/^/'m xuo/^/'ng ha/`ng" thi/` pha/?i thu/.t vo/^. Bo/,/?i va/^/.y pha/?i xa/`i macro .ti, temporarily indent. Co/`n macro .in, indent, thi/` ha/`ng na/`o cu/~ng thu/.t vo/^. Ca/'i na/`y d/^e/^/? in tho/, ngu/~ ngo/^n, tha/^/'t ngo/^n thi/` kho/?i pha/?i che/^:
Bu/,o/,/'c to/,/'i d/^e/`o Ngang bo/'ng xe/^/' ta/` Co/? ca/^y chen d/^a/' la/' chen hoa Lom khom du/,o/,/'i nu/'i tie/^/`u va/`i chu/' La/'c d/^a/'c be/^n so/^ng ro/,/. ma/^/'y nha/`
Macro , center, thi/` xa/`i cho tho/, lu/.c ba/'t, song tha/^/'t lu/.c ba/'t:
D/^a/^/`u lo/`ng hai a/? to/^/' nga Thu/'y Kie/^/`u la/` chi/. em la/` Thu/'y Va/^n Mai co/^/'t ca/'ch tuye/^/'t tinh tha/^/`n Mo/^/~i ngu/,o/,/`i mo/^/~i ve/? mu/,o/,/`i pha/^n ve/.n mu/,o/,/`i
Co/`n macro .DS, display start, va/` macro .DE, display end, thi/` pha/?i xa/`i chung nhu/, mo/^/.t ca/v/.p. Mu/.c d/^i/'ch d/^e/^/? chu/,/`a khoa/?ng tro/^/'ng d/^e/^/? ve/~ tranh "minh ho/.a," tranh "hi/' ho/.a," d/^e/^/? "ca/v/'t da/'n" hi/`nh cu/?a mo/^/.t giai nha/^n cha/v/?ng ha/.n..., hoa/v/.c d/^e/^/? la/`m thi/' du/. nhu/, du/,o/,/'i d/^a/^y:
.DS
Chu/,/`a tre/^n, du/,o/,/'i 1 inch.
.DE
D/^a/^y chi/? la/` nhu/,/~ng mm macro d/^a/~ d/^u/,o/,/.c vie/^/'t sa/v/~n ma/` troff d/^a/~ co/^/'ng hie/^/'n cho mi/`mh. Na/vm ba/?y chu/.c loa/.i mm macrơ tu/`y theo cho/^/~ ma/` xa/`ị Ne/^/'u mi/`nh che/^ mm macrơ muo/^/'n re-design no/' thi/` cu/~ng cha/v/?ng ai ca/^/'m. Ngon la/`nh ho/,n, vie/^/'t luo/^n a-new-set-of-macro cho mi/`nh xa/`i rie/^ng thi/` cu/~ng cha/v/?ng ai phie/^/`n. Chi/? ca/^/`n d/^u/,/`ng go/.i te/^n tru/`ng te/^n vo/,/'i mm macrơ cho kho/?i bi/. bomb la/` xong. Troff cho mi/`nh ca/'i flexibility cu/?a ca/'i flexibilitỵ To/'m la/.i, mo/^/.t cuo/^/'n sa/'ch tu/,/` trang d/^a/^/`u d/^e/^/'n trang cuo/^/'i, tu/,/` tu/,/.a sa/'ch, lo/,/`i gio/,/'i thie/^/.u (xem nhu/, la/` preface), cho d/^e/^/'n mu/.c lu/.c (table of contents), glossary, index, appendix..., troff cha/.y mo/^/.t ma/.ch va/` spit-out cho mi/`nh ta/.i laser printer trong ti/'t ta/v/'t. Chi/? kho/^/? cho mo/^/.t ngu/,o/,/`i ma/` tho/^i: "input operator." Input operator pha/?i bie/^/'t cho/^/~ na/`o ma/` insert ca/'i mm macro ca/^/`n thie/^/'t d/^e/^/? troff la/`m nhu/,/~ng d/^ie/^/`u ma/` mi/`nh muo/^/'n. Input operator ne/^/'u bie/^/'t d/^u/,o/,/.c vi (visual editor) thi/` co/`n d/^o/,/~, cho/,/' co/`n xa/`i edlin, ed thi/` kho/^/? so/,/? se/~ bie/^/'t d/^e/^/'n du/,o/,/`ng na/`ọ
Ta/^/'t ca/? nhu/,/~ng gi/` to/^i no/'i tre/^n d/^a/^y tha/^/.t su/,/. d/^o/,/'i vo/,/'i to/^i kho/^ng co/' mo/^/.t gi/'a tri/. na/`o he/^/'t. Hoa/v/.c co/' mo/^/.t gia/' tri/. vu/,/`a pha/?i na/`o d/^o/' tho/^i, ne/^/'u to/^i chi/.u ngo/^/`i cu/.p xu/,o/,ng so/^/'ng ma/` bo/? da/^/'u chu/,/~ Vie/^/.t ba/v/`ng taỵ Va/^/.y thi/` no/'i ra la/`m gi/`? A/^/.y, tu/,/` tu/,/` d/^a/~. Co/' lu/,/?a mo/,/'i co/' kho/'i ma/`. So/,/? di/~ to/^i no/'i kho/^ng co/' gia/' tri/. gi/` he/^/'t la/` cu/~ng co/' ca/'i ly/' cu/?a to/^i d/^a/^/'y chu/,/'! Kho/^ng co/' gia/' tri/. gi/` he/^/'t ta/.i vi/` nhu/,/~ng thu/,/' na/`y chi/? xa/`i cho My/~ ma/` tho/^ị Tie/^/.n lo/,/.i cho My/~ ma/` tho/^ị
Nhu/,ng no/' ra/^/'t co/' gia/' tri/. ne/^/'u mi/`nh la/`m d/^u/,o/,/.c cho tie/^/'ng Vie/^/.t, electronic typesetting cho tie/^/'ng Vie/^/.t. Va/^/.y thi/` pha/?i chi/.u kho/' ma/` d/^o/.c tie/^/'p nhu/,/~ng lua/^/.n d/^ie/^/.u mu/` mo/,/` na/`y, sometime technically kho/' hie/^/?u na/`ỵ Ma/` tha/^/.t su/,/. kho/^ng co/' gi/` kho/' hie/^/?u d/^a/^ụ Ma/^/'y o/^ng programmer chu/,/~ Vie/^/.t, ma/^/'y o/^ng "guru" nha/` mi/`nh, d/^a/~ hie/^/?u to/^i no/'i ca/'i gi/` ra/'o tro/.i d/^o/' cho/,/'. D/^i guo/^/'c trong bu/.ng cu/?a to/^i nu/,/~a la/` d/^a/v/`ng kha/'c.
Typesetting chu/,/~ Vie/^/.t thi/` cu/~ng d/^a/^u co/' gi/` kho/'. Chu/,/~ vie/^/'t cu/?a mi/`nh cu/~ng co/' ma/^/~u tu/,/. abc ma/`. Kho/' thi/` pha/?i no/'i la/` chu/,/~ Ta/`ư chu/,/~ Nha/^/.t, nhu/,/~ng thu/,/' chu/,/~ co/' vo/'c gia/'ng cu/?a bu/.i tru/'c, ca/`nh trẹ Va/^/.y ma/` ngu/,o/,/`i ta co/`n la/`m electronic typesetting d/^u/,o/,/.c nu/,/~a kia, thi/` vie/^/.c cu/?a mi/`nh pha/?i go/.i la/` de/^/~ tho/^ị D/^a/~ co/' abc ro/^/`i thi/` chi/? co/`n la/`m na/vm ca/'i da/^/'u: sa/v/'c, huye/^/`n, na/v/.ng, ho/?i, nga/~. La/` xong! La/` xong? Chu/,a xong d/^a/^ư vi/` co/`n nhu/,/~ng chu/,/~ a/v, a/^, chu/,/~ d/^, chu/,/~ e/^, chu/,/~ o/^, o/,, chu/,/~ u/, thi/` pha/?i la/`m saỏ A/` ha/', va/^/.y thi/` pha/?i chi/.u kho/' design mo/^/.t chu/,/~ rie/^ng bie/^/.t cho mo/^/~i chu/,/~ na/`ỵ Tha/`nh ra na/vm da/^/'ư ba/?y chu/,/~ mo/,/'i, vi/. chi la/` mu/,o/,/`i hai chu/,/~ pha/?i la/`m ma/` tho/^ị De/^/~ qua/'! Ba/v/'t tay va/`o vie/^/.c! La/`m! Xong! D/^e/^/'n lu/'c in ra mo/,/'i tha/^/'y la/` d/^o/.c kho/^ng d/^u/,o/,/.c. La/^/'y thi/' du/. da/^/'u sa/v/'c tho/^ị Da/^/'u sa/v/'c na/v/`m tre/^n chu/,/~ a/v, chu/,/~ a/^ pha/?i o/,/? mo/^/.t vi/. tri/' kha/'c vo/,/'i da/^/'u sa/v/'c na/v/`m tre/^n chu/,/~ ạ Hoa/v/.c pha/?i cao ho/,n, hoa/v/.c pha/?i qua be/^n pha/?i mo/^/.t chu/'t. Cu/~ng ra/v/'c ro/^/'i d/^o/' chu/,/'?
Ro/^/'t cuo/^/.c ro/^/`i, to/^i design kho/^ng pha/?i 12 chu/,/~ ma/` la/` 134 chu/,/~, cho ta/^/'t ca/? nhu/~ng chu/,/~ co/' da/^/'u trong tie/^/'ng Vie/^/.t cu/?a mi/`nh. Sa/'u mu/,o/,i ba/?y chu/,/~ thu/,o/,/`ng va/` sa/'u mu/,o/,i ba/?y chu/,/~ hoạ Nho/,/` ca/'i flexibility cu/?a macro design, ma/` to/^i co/' the/^/? la/`m 134 chu/,/~ co/' da/^/'u Vie/^/.t theo kie/^/?u du/,o/,/'i d/^a/^y:
a a / ' a / ` a /. a /? a / ~a a/' a/` a/. a/? a/~
a /v a /v / ' a /v / ` a /v /. a /v /? a /v / ~a/v a/v/' a/v/` a/v/. a/v/? a/v/~
a /^ a /^ / ' a /^ / ` a /^ /. a /^ /? a /^ / ~a/^ a/^/' a/^/` a/^/. a/^/? a/^/~
e e / ' e / ` e /. e /? e / ~e e/' e/` e/. e/? e/~
e /^ e /^ / ' e /^ / ` e /^ /. e /^ /? e /^ / ~e/^ e/^/' e/^/` e/^/. e/^/? e/^/~
i i / ' i / ` i /. i /? i / ~i i/' i/` i/. i/? i/~
o o / ' o / ` o /. o /? o / ~o o/' o/` o/. o/? o/~
o /^ o /^ / ' o /^ / ` o /^ /. o /^ /? o /^ / ~o/^ o/^/' o/^/` o/^/. o/^/? o/^/~
o /, o /, / ' o /, / ` o /, /. o /, /? o /, / ~o/, o/,/' o/,/` o/,/. o/,/? o/,/~
u u / ' u / ` u /. u /? u / ~u u/' u/` u/. u/? u/~
u /, u /, / ' u /, / ` u /, /. u /, /? u /, / ~u/, u/,/' u/,/` u/,/. u/,/? u/,/~
y y / ' y / ` y /. y /? y / ~y y/' y/` y/. y/? y/~
d /^d/^
A A / ' A / ` A /. A /? A / ~A A/' A/` A/. A/? A/~
A /v A /v / ' A /v / ` A /v /. A /v /? A /v / ~A/v A/v/' A/v/` A/v/. A/v/? A/v/~
A /^ A /^ / ' A /^ / ` A /^ /. A /^ /? A /^ / ~A/^ A/^/' A/^/` A/^/. A/^/? A/^/~
E E / ' E / ` E /. E /? E / ~E E/' E/` E/. E/? E/~
E /^ E /^ / ' E /^ / ` E /^ /. E /^ /? E /^ / ~E/^ E/^/' E/^/` E/^/. E/^/? E/^/~
I I / ' I / ` I /. I /? I / ~I I/' I/` I/. I/? I/~
O O / ' O / ` O /. O /? O / ~O O/' O/` O/. O/? O/~
O /^ O /^ / ' O /^ / ` O /^ /. O /^ /? O /^ / ~O/^ O/^/' O/^/` O/^/. O/^/? O/^/~
O /, O /, / ' O /, / ` O /, /. O /, /? O /, / ~O/, O/,/' O/,/` O/,/. O/,/? O/,/~
U U / ' U / ` U /. U /? U / ~U U/' U/` U/. U/? U/~
U /, U /, / ' U /, / ` U /, /. U /, /? U /, / ~U/, U/,/' U/,/` U/,/. U/,/? U/,/~
Y Y / ' Y / ` Y /. Y /? Y / ~Y Y/' Y/` Y/. Y/? Y/~
D /^D/^
O/,/? co/^/.t be/^n tra/'i, ca/'ch thu/,/'c input nhu/,/~ng chu/,/~ co/' da/^/'u cho tha/^/'y co/' pha/^/`n da/`i do/`ng va/` kho/' d/^o/.c. Tuy nhie/^n cu/~ng co/' ca/'ch gia/?i quye/^/'t. Da/`i do/`ng thi/` tha/^/.t ra kho/^ng da/`i do/`ng d/^a/^u vi/` terminal na/`o cu/~ng co/' nhu/,/~ng system hoa/v/.c user pf keys. Cu/,/' program 8 ca/'i keys na/`y tha/`nh 8 da/^/'u ca/^/`n thie/^/'t. Da/^/'u thu/,/' nha/^/'t /v cho chu/,/~ a/v (da/^/'u a/v). Da/^/'u thu/,/' nhi/` /^ cho chu/,/~ a/^ (da/^/'u a/^) va/` chu/,/~ d/^ (da/^/'u d/^). Da/^/'u thu/,/' ba /, cho chu/,/~ o/, va/` chu/,/~ u/, ( da/^/'u u/,). Co/`n na/vm da/^/'u co/`n la/.i la/` / ' (sa/v/'c), / ` (huye/^/`n), /. (na/v/.ng), /? (ho/?i), va/` / ~ (nga/~). Nhu/, va/^/.y khi input nhu/,/~ng da/^/'u na/`y, input operator cu/~ng chi/? ca/^/`n go/~ mo/^/.t stroke ma/` tho/^ị Co/`n kho/' d/^o/.c thi/` chi/.ụ
O/,/? co/^/.t be/^n pha/?i, output cu/?a nhu/,/~ng chu/,/~ co/' da/^/'u na/`y cu/~ng pha/?i tra/?i qua va/`i "giai d/^oa/.n kha/^/?n tru/,o/,ng" mo/,/'i co/' d/^u/,o/,/.c ca/'i nhi/`n de/^/~ coi nhu/, va/^/.ỵ Tru/,o/,/'c he/^/'t pha/?i convert nhu/,/~ng input cu/?a nhu/,/~ng chu/,/~ co/' da/^/'u o/,/? co/^/.t be/^n tra/'i tha/`nh nhu/,/~ng troff string d/^e/^/? troff bie/^/'t lu/'c na/`o thi/` process chu/,/~ na/`ơ da/^/'u na/`ọ Ke/^/' d/^o/', troff chi/'nh no/' cu/~ng pha/?i bi/. modified tha/`nh ditroff, device independent troff. Sau cu/`ng, output cu/?a device independent troff la/.i d/^u/,o/,/.c mo/^/.t la/^/`n nu/,/~a convert tha/`nh PostScript output cho thi/'ch ho/,/.p vo/,/'i laser printer ma/` mi/`nh muo/^/'n xa/`i: Apple LaserWriter, QMS..., cha/v/?ng ha/.n. PostScript languagẻ La/.i pha/?i ho/.c the/^m, no/'i the/^m mo/^/.t thu/,/' computer language nu/,/~ả Da/`i do/`ng, lo/^i tho/^i qua/' ro/^/`ị Tho/^i, cho to/^i xin ngu/,/`ng la/.i no/,i d/^a/^ỵ
Qua pha/^/`n tre/^n, ca/'c ba/.n d/^a/~ hie/^/?u the/^/' na/`o la/` phu/,o/,ng pha/'p "la/`m d/^e/.p" cu/?a to/^ị To/^i ra/^/'t mong mo/?i d/^u/,o/,/.c tie/^/'p nha/^/.n nhu/,/~ng y/' kie/^/'n xa/^y du/,/.ng cu/?a ta/^/'t ca/? ca/'c ba/.n. Va/` to/^i cu/~ng ra/^/'t mong mo/?i d/^u/,o/,/.c ti/`m hie/^/?u the/^m nhu/,/~ng phu/,o/,ng pha/'p "la/`m d/^e/.p" cu/?a ca/'c ba/.n trong nghe/^/`. La/`m d/^e/.p cho chu/,/~ Vie/^/.t, theo to/^i va/^/~n la/` nhie/^/.m vu/. chung cu/?a ta/^/'t ca/? mo/.i ngu/,o/,/`i da/^n Vie/^/.t. Bie/^/'t d/^a/^u co/' mo/^/.t nga/`y na/`o d/^o/' chu/'ng ta se/~ ti/`m d/^u/,o/,/.c mo/^/.t phu/,o/,ng pha/'p ma/` sau na/`y co/' the/^/? go/.i la/` mo/^/.t standard, mo/^/.t "mu/`a xua/^n" cho electronic typesetting chu/,/~ Vie/^/.t va/^/.ỵ .bp
02. LA/.I LA/`M D/^E/.P
NGUYỄN TẤN HƯNG
La/.i la/`m d/^e/.p? U/,/`a, d/^u/'ng nhu/, va/^/.y! Ba/.n pha/?i bie/^/'t chuye/^/.n tie/^/'p tu/.c la/`m d/^e/.p va/` la/`m d/^e/.p ma/~i la/` chuye/^/.n di/~ nhie/^n. Hie/^/?n nhie/^n nhu/, con ga/'i sau tuo/^/?i da/^/.y thi/` thi/` pha/?i tro/^/? ma/?. Tre/^n co/~i d/^o/,/`i na/`y tha/`nh tha/^/.t ma/` no/'i cha/v/?ng ai muo/^/'n mi/`nh xa/^/'u bao gio/,/`. Ho/,n nu/,/~a, ba/`i to/^i vie/^/'t tru/,o/,/'c d/^a/^y o/^ng d/^ie/^/`u ha/`nh chung Nguye/^/~n Mo/^/.ng Gia/'c chi/.u qua/' thi/` ba/?o sao to/^i kho/^ng thu/,/`a tha/v/'ng xo/^ng le/^n! A/`, ma/` cho ho/?i la/.i ca/^u na/`y: Co/' bie/^/'t va/^/'n d/^e/^/` la/`m d/^e/.p o/,/? d/^a/^y la/` chuye/^/.n gi/` ho/^n? Bie/^/'t ra/`nh sa/'u ca/^u ha/?? Bie/^/'t ra/`nh thi/` tho/^i, tu/,o/,/?ng ne/^/'u lo/,/~ kho/^ng bie/^/'t thi/` la/`m o/,n d/^i ti/`m cuo/^/'n Va/vn Ho/.c so/^/' Ta/^n nie/^n 88 ma/` d/^o/.c tru/,o/,/'c d/^ị Cho ro/~ d/^a/^u d/^uo/^ị Cho/,/' khi kho/^ng ma/` nha/`o vo/^ ngang xu/,o/,ng khoa/?ng na/`y e ho/,i ba/^/'t tie/^/.n la/v/'m d/^ạ..
Tu/,/` lu/'c to/^i tri/`nh ba/`y phu/,o/,ng pha/'p la/`m d/^e/.p cu/?a to/^i tre/^n Va/vn Ho/.c cho d/^e/^/'n nay cu/~ng d/^a/~ ma/^/'y tha/'ng qua, va/^/.y ma/` to/^i cha/v/?ng tha/^/'y ai ba/`n ba/.c d/^e/^/'m xi/?a gi/` to/,/'i he/^/'t to/^i cu/~ng buo/^/`n. Ro/^/`i to/^i nghi/~ cha/v/'c ta/.i vi/` mi/`nh mu/'a ri/`u qua ma/v/'t tho/,/.? Co/' le/~ nhu/, va/^/.y! Nhu/,ng, ne/^/'u tha/^/.t pha/?i nhu/, va/^/.y thi/` to/^i ca/^/`n pha/?i mu/'a tie/^/'p, mu/'a cho to/,/'i khi na/`o mi/`nh tha/`nh tho/,/. mo/,/'i tho/^ị Chi/? nga/.i mo/^/.t d/^ie/^/`u la/` pha/?i mu/'a mo/^/.t mi/`nh, d/^o/^/.c die/^/~n mo/^/.t mi/`nh. Ma/` tha/^y ke/^/., nga/`y xu/,a to/^/?ng tho/^/'ng Thie/^/.u d/^o/^/.c die/^/~n mo/^/.t mi/`nh d/^o/' thi/` co/' che/^/'t the/^m tha/v/`ng Ta/^y tha/v/`ng My/~ na/`o d/^a/^ụ No/'i va/^/.y cho/,/' ai ma/` bie/^/'t co/' bao nhie/^u ngu/,o/,/`i cu/~ng d/^ang d/^o/^/.c die/^/~n nhu/, to/^i, chi/? kha/'c mo/^/.t d/^ie/^/?m la/` to/^i mu/'a ga/^/.y vu/,o/,/`n hoang du/,o/,/'i a/'nh sa/'ng tra/vng co/`n ho/. d/^ang ma/`i gu/,o/,m trong bo/'ng to/^/'ị
Kho/^ng bie/^/'t nha/` in cu/?a ba/'o Va/vn Ho/.c co/' du/.ng y/' gi/` hay kho/^ng ma/` d/^a/vng mo/^/.t d/^oa/.n tri/'ch trong truye/^/.n da/`i Muo/^n Kie/^/'p Co/^ Lie/^u cu/?a Mai Kim Ngo/.c ca/.nh ba/`i la/`m d/^e/.p cu/?a to/^ị D/^o/', lo/^/'i xe/^/'p chu/,/~ cu/?a ba/`i na/`y cu/~ng d/^a/^u pha/?i la/` lo/^/'i xe/^/'p chu/,/~ cu/?a nha/` Va/vn Ho/.c! A/^u cu/~ng la/` mo/^/.t phu/,o/,ng pha/'p la/`m d/^e/.p. Nhi/`n ky/~ la/.i ne/^/'u d/^em so vo/,/'i ma/^/~u chu/,/~ chung cu/?a ca/'c nha/` in d/^ang xa/`i thi/` kho/^ng d/^e/.p ba/v/`ng, nhu/,ng so vo/,/'i ma/^/~u chu/,/~ cu/?a to/^i thi/` co/' pha/^/`n kha/' ho/,n. Nhu/,ng to/^i pha/?i no/'i hai ma/^/~u chu/,/~ la/`m d/^e/.p na/`y ba/^/'t qua/' cu/~ng chi/? la/` nhu/,/~ng vo/~ si/~ xua/^/'t pha/'t tu/,/` lo/` Ta/'m Lu/,/., Huy/`nh Tie/^/`n ma/` tho/^i cho/,/' kho/^ng pha/?i tu/,/` chu/`a Thie/^/'u La/^m.
Ro/^/`i to/^i nghi/~ ra/v/`ng kho/^ng rie/^ng gi/` ngu/,o/,/`i ho/.c tro/` mo/,/'i ca/?m tha/^/'y mi/`nh d/^ang bo/,i trong do/`ng nu/,o/,/'c ngu/,o/,/.c, ma/` pha/`m la/`m ba/^/'t cu/,/' vie/^/.c gi/` ai ai cu/~ng va/^/.y ne/^/'u d/^u/,/'ng la/.i la/` thu/.t lu/`ị Bo/,/?i va/^/.y to/^i cu/~ng co/^/' ga/v/'ng nghie/^n cu/,/'u the/^m ti/`m hie/^/?u the/^m, nha/v/`m la/`m d/^e/.p the/^m kie/^/?u xe/^/'p chu/,/~ cu/?a to/^ị Ma/v/.c du/` nhu/, to/^i d/^a/~ no/'i o/,/? la/^/`n tru/,o/,/'c to/^i kho/^ng pha/?i la/` mo/^/.t programmer chuye/^n nghie/^/.p. Ba/^y gio/,/` ca/'c ba/.n d/^ang d/^o/.c nhu/,/~ng do/`ng na/`y, nhu/,/~ng do/`ng chu/,/~ cu/~ng kho/^ng do nha/` Va/vn Ho/.c xe/^/'p chu/,/~. Nhu/,ng pha/?i no/'i la/^/`n na/`y lo/^/'i xe/^/'p chu/,/~ co/' pha/^/`n gio/^/'ng ma/^/~u chu/,/~ chung cu/?a ca/'c ba/'o nhie/^/`u ho/,n so vo/,/'i la/^/`n tru/,o/,/'c.
No/'i ma/` nghe cho/,i tha/^/.t ra ca/'c ba/.n chi/? tha/^/'y thoa/'ng qua su/,/. kha/'c bie/^/.t be/^n ngoa/`i cho/,/' chu/,a cha/v/'c d/^a/~ ro/~ to/^i su/,/?a chu/,/~a ca/'i gi/`, cho/^/~ na/`o o/,/? be/^n trong pha/?i ho/^n? O/^/'i, ai o/,/? kho/^ng ma/` d/^i d/^e/^/? y/', tha/v/'c ma/v/'c nhu/,/~ng thu/,/' li/?nh ki/?nh d/^o/'! Ba/`y d/^a/v/.c ho/?i to/,/'i ho/?i lui cho ma/^/'t thi/` gio/,/`! Va/v/'n ta/v/'t tho/^i ma/`. D/^a/^y, du/,o/,/'i d/^a/^y la/` nhu/,/~ng gi/` to/^i d/^a/~ la/`m, d/^a/~ improve .
Ne/`, tru/,o/,/'c he/^/'t la/` chu/,/~ ị Ha ha, d/^a/^u co/' ai ngo/,/` ra/v/`ng theo tie/^u chua/^/?n chu/,/~ in thi/` nhu/,/~ng chu/,/~ i/', i/`, i/?, va/` i/~ la/` nhu/,/~ng chu/,/~ i kho/^ng co/' cha/^/'m i tre/^n d/^a/^/`ụ Nhi/`n ky/~ d/^ị Ky/` la/. ho/^n. Ho/.c tu/,/` lo/,/'p d/^o/^/`ng a/^/'u ho/.c le/^n, cho d/^e/^/'n ban tu/' ta/`i, ban cu/,/? nha/^n, ban cao ho/.c cha/v/?ng co/' tha/^/`y co/^ na/`o no/'i to/,/'i chu/,/~ i cu/`i cu/.t na/`y he/^/'t. Do/,/? sa/'ch ra xem la/.i mo/,/'i bie/^/'t chu/,/~ i cu/`i cu/.t d/^o/' co/' na/v/`m trong so/^/? sinh va/` d/^u/,o/,/.c My/~ d/^a/v/.t te/^n la/` dotless i . Va/^/.y thi/` cho/,/` d/^o/,/.i gi/` nu/,/~a, to/'m co/^/? no/' ma/` qua/vng va/`o no/^/`i typesetting .
Ke/^/' d/^e/^/'n la/` chu/,/~ o/,, chu/,/~ u/,. Tru/,o/,/'c d/^a/^y to/^i la/^/'y da/^/'u ' la/`m da/^/'u o/,, da/^/'u u/, vi/` tha/^/.t ra da/^/'u o/,, da/^/'u u/, kho/^ng co/' trong ca/'c ma/^/~u chu/,/~ la/`m sa/v/~n cu/?a ma/'y laser printer to/^i d/^ang xa/`ị Coi cu/~ng ta/.m ta/.m tho/^i ne/^/'u kho/^ng no/,/~ che/^ la/` xa/^/'ụ Nhu/, va/^/.y da/^/'u o/,, da/^/'u u/, ma/` ca/'c nha/` xe/^/'p chu/,/~ thu/,/' thie/^/.t d/^a/~ xu/,/? du/.ng la/` tu/,/` d/^a/^u ma/` co/'? Xin thu/,a, to/^i cu/~ng kho/^ng bie/^/'t. Co/' le/~ ho/. ve/~ la/^/'y hoa/v/.c ho/. mua printer loa/.i d/^a/v/.c bie/^/.t? Ro/^/`i to/^i nga/^/~m nghi/~ hay la/` mi/`nh pha/?i xa/`i ca/'i d/^uo/^i lo/`ng tho/`ng cu/?a chu/,/~ c ma/` My/~ go/.i la/` cedilla . C cedilla thi/` chi/? co/' trong tie/^/'ng Ta/^y, tie/^/'ng Ta/^y Ban Nha, tie/^/'ng gi/` gi/`... La/`m thu/,/? d/^ị To/^i be/`n la/^/.t ngu/,o/,/.c no/' qua be/^n tra/'i, quay vo/`ng vo/`ng the/^m mo/^/.t go/'c d/^o/^/., va/` na/^ng no/' cao le/^n mo/^/.t chu/'t cha/^/'m ngay bo/'c va/`o chu/,/~ o/,, chu/,/~ u/,. Xong, de/^/~ nhu/, tro/,/? ba/`n taỵ
D/^e/^/'n da/^/'u ho/?i cu/~ng va/^/.y, tru/,o/,/'c d/^a/^y no/' va/` da/^/'u o/,, da/^/'u u/, chi/? la/` mo/^/.t. Nhu/,ng kha/'c nhau la/` o/,/? cho/^/~ d/^u/,/'ng. Cu/`ng xua/^/'t tha/^n tu/,/` mo/^/.t gia d/^i/`nh ba/^/`n co/^/' no/^ng ne/^n ke/^/? nhu/, la/` hai chi/. em sinh d/^o/^ị Vo/,/'i kha/? na/vng mo/,/'i cu/?a to/^i, to/^i d/^a/~ sa/v/'m su/,/?a cho co/^ chi/. no/^/?i thi/` chuye/^/.n sa/v/'m su/,/?a cho co/^ em cu/~ng pha/?i xong. Nhu/,ng d/^e/^/? de/^/~ pha/^n bie/^/.t d/^u/,/'a na/`o chi/. d/^u/,/'a na/`o em to/^i pha/?i mua kha/'c ma/v/.t ha/`ng, kha/'c material . To/^i d/^a/~ sa/v/'m cho co/^ chi/. bo/^/. d/^o/^/` soie la/`m ba/v/`ng cha/^/'t cedilla thi/` to/^i pha/?i sa/v/'m cho co/^ em bo/^/. d/^o/^/` mousseline la/`m ba/v/`ng cha/^/'t ogoneck . Te/^n ogoneck na/`y cu/~ng chi/? ti/`m tha/^/'y trong so/^/? sinh, bo/^/. My/~ ma/` tho/^ị Kho/^ng bie/^/'t ogoneck xua/^/'t hie/^/.n trong thu/,/' tie/^/'ng na/`ơ A/^/'n D/^o/^/. hay la/` A/? Ra/^/.p? Cu/~ng nhu/, cedilla , to/^i la/^/.t ogoneck sang tra/'i, quay vo/`ng vo/`ng the/^m mo/^/.t go/'c d/^o/^/., va/` na/^ng no/' le/^n cao thie/^/.t cao cha/^/'m d/^u/'ng va/`o vi/. tri/' da/^/'u ho/?ị Xong, de/^/~ nhu/, phu/?i hai taỵ
Sau he/^/'t la/` to/^i xa/`i loa/.i chu/,/~ kha/'c, family font kha/'c co/' te/^n la/` New Century School Book thay vi/` Times Roman nhu/, la/^/`n tru/,o/,/'c. Mu/.c d/^i/'ch la/` la/`m cho ne/'t chu/,/~ no/' da/~n ra, ro/,/`i ra d/^e/^/? de/^/~ d/^o/.c ho/,n.
Na/~y gio/,/` la/` pha/^/`n to/^i la/`m d/^e/.p cho to/^i, bo/^/? tu/'c cho to/^i ne/^n to/^i bi/. ba/v/'t buo/^/.c pha/?i ba/`y to/? va/v/'n ta/v/'t. Chi/? co/' va/^/.y tho/^i ba/` con. No/'i ca/'i to/^i nhie/^/`u qua/' ai ma/` u/,a cho no/^/?ị Nhu/,ng ba/^y gio/,/` thi/` d/^e/^/'n lu/'c to/^i pha/?i da/`i do/`ng ra vi/` sau d/^a/^y la/` pha/^/`n to/^i la/`m d/^e/.p cho thie/^n ha/., bo/^/? tu/'c cho thie/^n ha/.. Kho/^ng la/`m d/^e/.p cho thie/^n ha/. thi/` thie/^n ha/. d/^a/^u co/' ra/?nh ma/` d/^o/.c nhu/,/~ng chuye/^/.n qua/'i d/^a/?n nhu/, the/^/' na/`ỵ
Ga/^/`n mu/,/.c thi/` d/^en ga/^/`n d/^e/`n thi/` sa/'ng , ai cu/~ng bie/^/'t d/^ie/^/`u d/^o/'. Nhu/,ng chuye/^/.n bie/^/'t d/^u/,o/,/.c ai la/` mu/,/.c ai la/` d/^e/`n mo/,/'i la/` d/^ie/^/`u d/^a/'ng no/'i, d/^a/'ng ba/`n. My/~ la/` d/^e/`n co/`n Vie/^/.t Nam la/` mu/,/.c? D/^a/^u co/' d/^u/,o/,/.c. Li/.ch su/,/? the/^/' gio/,/'i ghi nha/^/.n ra/v/`ng do/`ng do/~i Tie/^n Ro/^/`ng co/' ho/,n bo/^/'n nga/`n na/vm va/vn hie/^/'n trong khi do/`ng do/~i Ho/,/.p Chu/?ng ta/.p nha/.p na/`y chi/? co/' tre/^n du/,o/,/'i hai tra/vm na/vm ma/` tho/^ị My/~ kho/^ng pha/?i d/^e/`n la/` ca/'i cha/v/'c. Va/^/.y thi/` ga/^/`n mu/,/.c thi/` d/^en, ga/^/`n My/~ lai My/~. He/^, lai My/~ chuye/^/.n gi/` thi/` d/^u/,o/,/.c cho/,/' lai My/~ ve/^/` va/^/'n d/^e/^/` chu/,/~ nghi/~a, va/vn chu/,o/,ng thi/` chi/? la/`m co/^ng da/~ tra/`ng ma/` tho/^ị Va/vn chu/,o/,ng lai ca/vng? D/^a/.i kha/'i d/^o/' la/` lo/,/`i phe/^ bi/`nh, ca/?nh gia/'c cu/?a nha/` d/^ie/^/?m sa/'ch Thu/.y Khue/^ da/`nh cho ta/^/'t ca/? ca/'c o/^ng ba/` nha/` va/vn be/^n My/~, qua ba/`i "D/^o/.c Xu/,/' Sa/^/'m Se/'t cu/?a Vo/~ D/^i/`nh."
Na/~y gio/,/` to/^i bie/^/'t to/^i chu/,a lai My/~. Ta/.i vi/` to/^i pha/?i no/'i vo/`ng vo tam quo/^/'c na/vm d/^ie/^/`u bo/^/'n chuye/^/.n theo kie/^/?u nghi/. lua/^/.n lua/^n ly/', nghi/. lua/^/.n va/vn chu/,o/,ng nhu/, ho/^/`i na/`o tha/^/`y co/^ da/.y Vie/^/.t va/vn d/^a/~ da/.y, d/^e/^/? ro/^/`i sau cu/`ng mo/,/'i d/^i d/^e/^/'n ke/^/'t lua/^/.n. Ke/^/'t lua/^/.n la/` ca/'i go/^/'c cu/?a ca/^u chuye/^/.n. Nha/^/.p d/^e/^/`, tha/^n ba/`i chi/? la/` pha/^/`n do/.n d/^u/,o/,/`ng d/^e/^/? cho ngu/,o/,/`i d/^o/.c ghi nha/^/.n nhu/,/~ng ti/`nh ly/' gay ca/^/'n, nhu/,/~ng bie/^/.n lua/^/.n cu/?a nha/^n va/^/.t, nhu/,/~ng a/^n oa/'n giang ho/^/`... v.v. cho/,/` cho d/^e/^/'n ca/'i ke/^/'t lua/^/.n ngu/,o/,/`i d/^o/.c mo/,/'i tha/^/'y ta/^m ho/^/`n ra/.t ra/`o bo/^/`i ho/^/`i rung d/^o/^/.ng bo/,/?i ngu/. y/' sa/^u xa cu/?a ta/'c gia/?. To/'m la/.i, ca/'ch ha/`nh va/vn ca/vn ba/?n cu/?a ngu/,o/,/`i mi/`nh no/'i rie/^ng, hay cu/?a ngu/,o/,/`i D/^o/^ng phu/,o/,ng no/'i chung la/` nhu/, va/^/.ỵ
Qua be/^n na/`y ta/^/.p te/^/~nh d/^i ho/.c tie/^/'ng My/~, composition ro/^/`i literature , mo/,/'i tha/^/'y ca/'ch ha/`nh va/vn cu/?a ngu/,o/,/`i Ta/^y phu/,o/,ng d/^i ngu/,o/,/.c la/.i vo/,/'i d/^u/,o/,/`ng lo/^/'i cu/?a mi/`nh. Pha/?i no/'i ca/'i ke/^/'t lua/^/.n tru/,o/,/'c, ca/'i main idea tru/,o/,/'c, ro/^/`i tu/,/` d/^o/' mo/,/'i khai trie/^/?n ra nhu/,/~ng chi tie/^/'t lo/,/'n, chi tie/^/'t nho/? support cho d/^e/^/` ta/`ị Vie/^/'t theo kie/^/?u cu/?a mi/`nh co/^ tha/^/`y gia/'o My/~ ba/?o ra/v/`ng: Tao cha/v/?ng hie/^/?u ma/`y muo/^/'n no/'i gi/`, ta/.i sao ma/`y kho/^ng d/^em ca/^u cuo/^/'i main idea na/`y le/^n la/`m ca/^u thu/,/' nha/^/'t. Ky/` cu/.c ho/^n? Ca/'i mu/.c d/^i/'ch cu/?a mi/`nh la/` u/'p u/'p mo/,/? mo/,/? d/^e/^/? cho ngu/,o/,/`i d/^o/.c no/^n no/'ng, d/^o/,/.i cho/,/`, hu/.t ha/^/~ng the/^/' ma/` ba/?o d/^em ra no/'i he/^/'t cho ngu/,o/,/`i ta bie/^/'t tru/,o/,/'c thi/` ai ma/` the/`m d/^o/.c the/^m la/`m chi nu/,/~a cho me/^/.t.
Coi va/^/.y cho/,/' kho/^ng pha/?i va/^/.y, ca/'ch ha/`nh va/vn na/`o cu/~ng co/' ca/'i hay cu/?a no/'. Ne/`, d/^e/^/? ba/^y gio/,/` to/^i ba/v/'t d/^a/^/`u lai My/~ cho ma/` xem. Kho/^ng d/^e/^/'n no/^/~i do/,/? d/^a/^ư kho/^ng d/^e/^/'n no/^/~i ga/^/'p sa/'ch ne/'m vo/^ go/'c giu/,o/,/`ng d/^a/^ụ D/^a/^y, mu/.c d/^i/'ch cu/?a to/^i la/`m d/^e/.p cho thie/^n ha/. la/^/`n na/`y chi/? nha/v/`m va/`o hai va/^/'n d/^e/^/`: hie/^/.u na/vng cu/?a postscript language va/` su/,/. ca/^/`n cu/?a proof reading .
To/^i la/.i d/^a/.p cu/,/'t ma/^/'y o/^ng nha/` va/vn o/,/? My/~ ro/^/`ị The/^/' na/`o cu/~ng bi/. nhu/,/~ng ngu/,o/,/`i d/^o/.c o/,/? Pha/'p, o/,/? D/^u/,/'c, o/,/? Bi/?, o/,/? Ho/`a Lan..., no/'i to/'m la/.i la/` o/,/? A/^u Cha/^u ba/?o la/` la/`m co/^ng da/~ tra/`ng. Ngoa/.i tru/,/` ma/^/'y o/^ng nha/` va/vn de/^/~ ta/'nh Ho/^/` Tru/,o/,/`ng An, Kie/^/.t Ta/^/'n, The/^/' Giang, Ngo/^ Nguye/^n Du/~ng... Vi/` ma/^/'y o/^ng na/`y ngoa/`i tie/^/'ng My/~ co/`n co/' ta/^/.t la/^u la/^u che/^m vo/^ tie/^/'ng Ta/^y, tie/^/'ng D/^u/,/'c, tie/^/'ng Y/' nu/,/~ạ A/`, ma/` hi/`nh nhu/, ma/^/'y nha/` va/vn be/^n My/~ na/`y he/^/~ ca/`ng lo/,/'n thi/` ca/`ng xo/^/? tie/^/'ng My/~ ho/,i nhie/^/`u thi/` pha/?ỉ D/^a/.p cu/,/'t? To/^/.i qua/'! Nhu/,ng cha/v/?ng le/~ mo/^/~i la/^/`n d/^a/.p cu/,/'t la/` mo/^/~i la/^/`n cha/v/.t chu/,n? Tha/` la/` d/^e/^/? d/^o/^/.c gia/? chi/.u kho/' que/` qua/v/.c ho/,n la/` mi/`nh bi/. que/` qua/v/.c. Ta/'c gia/? vie/^/'t que/` qua/v/.c thi/` ai ma/` d/^o/.c pha/?i ho/^n? Kho/' qua/', nhie/^/`u lu/'c muo/^/'n di/.ch ra tie/^/'ng Vie/^/.t nhu/,ng kho/^ng bie/^/'t pha/?i di/.ch sao cho no/' d/^u/? ho/^/`n. Well , ma/^/'y chuye/^/.n lo/,/'n na/`y ne/^n d/^e/^/? ma/^/'y nga/`i vie/^/'t lo/,/'n gia/?i quye/^/'t va/^/.ỵ
Ba/^y gio/,/` tro/,/? la/.i va/^/'n d/^e/^/` la/`m d/^e/.p. Trong ba/`i tru/,o/,/'c vi/` pha/?i da/`i do/`ng gia/?i thi/'ch troff qua ca/'c tie/^/'t mu/.c font, point size, layout , va/` mm-macro ne/^n to/^i d/^a/~ bo/? lu/,/?ng pha/^/`n postscript language . Chi/? so/,/. d/^o/^/.c gia/? buo/^/`n ngu/? qua/' d/^i tho/^ị Tha/^/.t ra tha/`nh qua/? typesetting chu/,/~ Vie/^/.t cu/?a to/^i pha/?i ke/^/? la/` co/^ng tri/`nh na/vm mu/,o/,i na/vm mu/,o/,i, half and half , cu/?a ca/? hai: troff va/` postscript .
PostScript (rg , ne/^/'u muo/^/'n vie/^/'t thie/^/.t tru/'ng pha/?i co/' chu/,/~ S hoa o/,/? giu/,/~a, la/` mo/^/.t page description language thu/,o/,/`ng d/^u/,o/,/.c go/.i ta/v/'t la/` PDL , nay d/^a/~ tha/`nh mo/^/.t standard trong ky/~ nghe/^/. printing cu/?a My/~. Chi/? trong mo/^/.t tho/,/`i gian ra/^/'t nga/v/'n, na/vm sa/'u na/vm gi/` d/^o/', tu/,/` na/vm 1982 cho d/^e/^/'n ga/^/`n d/^a/^ỵ Va/^/.y ma/` ba/^y gio/,/` ca/'c ma/'y laser printer cu/?a ca/'c ha/~ng Agfa-Gevaert, Apollo Computer Inc., Apple Computer Inc., Dataproducts Corp., Diconix, Digital Equipment Corp., IBM, Qume Corporation, The Laser Connection, Linotype Company, NEC Information Systems, NBI Inc., QMS Inc., Texas Intruments, Varityper, va/` Wang Laboratories Inc. d/^e/^/`u co/' ga/v/'n postscript interpreter board .
Ta/.i sao co/' hie/^/.n tu/,o/,/.ng ky/` la/. na/`ỷ Ta/.i vi/` vie/^/'t program ba/v/`ng postscript language ra/^/'t la/` d/^o/,n gia/?n, theo to/^i nghi/~. To/^i la/.i thi/'ch no/' vi/` no/' ga/^/`n ga/^/`n vo/,/'i toa/'n ho/.c. Ca/'c ba/.n cu/,/' tu/,o/,/?ng tu/,o/,/.ng nhu/, mo/^/.t trang gia/^/'y tra/v/'ng d/^ang mo/,/? ra d/^e/^/? chua/^/?n bi/. cho mo/^/.t bu/,/'c thu/, ti/`nh. Go/'c du/,o/,/'i phi/'a be/^n tra/'i d/^u/,o/,/.c coi go/^/'c cu/?a tru/.c to/.a d/^o/^/., origin . To/.a d/^o/^/. cu/?a d/^ie/^/?m go/^/'c la/` 0 0, x=0 va y=0. Tru/.c hoa/`nh d/^o/^/. la/` be/^/` ngang cu/?a to/,/` gia/^/'y, tho/^ng thu/,o/,/`ng la/` 8 inch ru/,o/,/~ị Tru/.c tung d/^o/^/. la/` chie/^/`u d/^u/,/'ng cu/?a to/,/` gia/^/'y, tho/^ng thu/,o/,/`ng cu/~ng chi/? 11 inch cha/v/?n. Mo/^/~i inch d/^u/,o/,/.c chia nho/? ra la/`m 72 pha/^/`n go/.i la/` point . Nhu/, va/^/.y bu/,/'c thu/, ti/`nh co/' 612 point chie/^/`u ngang 792 point chie/^/`u caọ Ba/^y gio/,/` thi/` pha/?i d/^e/^/? cho ma/^/'y anh d/^e/^/` lo/^, trinh sa/'t vie/^/'t thu/, ti/`nh vi/` ma/^/'y anh na/`y cha/^/'m to/.a d/^o/^/. ra/^/'t vu/,/~ng. Tuy nhie/^n vo/,/'i postscript language ca/'c anh a/^/'y chi/? ca/^/`n mang theo co/' mo/^/~i mo/^/.t command du/,o/,/'i d/^a/^y la/` d/^u/?:
x y moveto
Muo/^/'n d/^i d/^a/^u thi/` d/^i chi/? ca/^/`n cho bie/^/'t hai so/^/' x va/` y, 100 200 moveto cha/v/?ng ha/.n. The/^m mo/^/.t thi/' du/. nu/,/~a nhu/, tu/,/` d/^ie/^/?m go/^/'c d/^i to/,/'i ba go/'c kia theo chie/^/`u ngu/,o/,/.c chie/^/`u kim d/^o/^/`ng ho/^/` thi/` chi/? ca/^/`n 612 0 moveto la/` d/^i ve/^/` go/'c du/,o/,/'i be/^n pha/?i, 612 792 moveto la/` d/^i le/^n go/'c tre/^n be/^n pha/?i, 0 792 moveto la/` go/'c tre/^n be/^n tra/'ị Va/` 0 0 moveto la/` tro/,/? ve/^/` cu/,/' d/^ie/^/?m. Tu/,/` moveto d/^e/? ra rmoveto tu/,/'c la/` relative move to , cu/~ng kho/^ng kho/' gi/` cho la/v/'m. Ro/^/`i bo/,/?i co/' rmoveto cho ne/^n moveto co/`n d/^u/,o/,/.c go/.i la/` absolute moveto .
Nho/,/` x y moveto command ma/` qua/^n ba/.n chie/^/'m d/^u/,o/,/.c mu/.c tie/^ụ Chie/^/'m d/^u/,o/,/.c mu/.c tie/^u xong kho/^ng pha/?i la/` qua/^n ba/.n muo/^/'n la/`m gi/` thi/` la/`m tre/^n bu/,/'c thu/, ti/`nh na/`y d/^a/^u nhạ Chi/? d/^u/,o/,/.c phe/'p la/`m ba vie/^/.c ma/` tho/^i: mo/^/.t la/` ca/^/'t nha/` in in chu/,/~, hai la/` du/,/.ng xu/,o/,/?ng ve/~ ve/~ tranh, va/` ba la/` la/^/.p tie/^/.m chu/.p chu/.p hi/`nh. Ma/` nghi/~ la/.i coi ngoa/`i text, draw va/` image thi/` nhu/,/~ng ngu/,o/,/`i trong nghe/^/` electronic typesetting d/^a/^u ai ca/^/`n the/^m gi/` nu/,/~ả No/'i xin lo/^/~i, to/^i pha/?i ta/.m bo/? qua ca/'i nghe/^/` ca/v/'t da/'n truye/^/`n kie/^/'p. D/^a/^y, tru/,o/,/'c tie/^n to/^i no/'i qua ve/^/` text :
(ABC) show
D/^o/', co/^ng vie/^/.c la/^/.p nha/` in in chu/,/~ ABC de/^/~ da/`ng nhu/, va/^/.ỵ Chi/? ca/^/`n vie/^/'t 2 ha/`ng command no/'i tre/^n ro/^/`i gu/,/?i to/,/'i ca/'i laser printer, electronically , thi/` ca/'c ba/.n se/~ co/' bu/,/'c thu/, ti/`nh ABC nhu/, y/' muo/^/'n. Ke/^/' d/^e/^/'n la/` va/^/'n d/^e/^/` draw :
x1 y1 moveto
x2 y2 x3 y3 x4 y4 curve
Co/^ng vie/^/.c la/^/.p xu/,o/,/?ng ve/~ ve/~ mo/^/.t d/^u/,o/,/`ng cong Be/'zier ro/^/`i cu/~ng de/^/~ hie/^/?u tho/^ị Phu/,o/,ng pha/'p Be/'zier d/^a/.i kha/'i co/' the/^/? pha/'t bie/^/?u nhu/, sau: tu/,/` hai d/^ie/^/?m cho sa/v/~n ngu/,o/,/`i ta co/' the/^/? ve/~ mo/^/.t d/^u/,o/,/`ng cong ma/` vi/. tri/' cu/?a no/' d/^u/,o/,/.c xa/'c d/^i/.nh bo/,/?i hai d/^ie/^/?m kha/'c na/v/`m be/^n ngoa/`ị
Theo thi/' du/. tre/^n, ne/^/'u ta no/^/'i bo/^/'n d/^ie/^/?m tu/,/` x1 y1 d/^e/^/'n x2 y2, ro/^/`i x2 y2 d/^e/^/'n x3 y3, va/` x3 y3 d/^e/^/'n x4 y4 thi/` ta co/' mo/^/.t chu/,/~ C vuo/^ng ca/.nh. D/^o/^/`ng y/' kho/^ng? Ne/^/'u ta no/^/'i d/^ie/^/?m x1 y1 vo/,/'i nhu/,/~ng trung d/^ie/^/?m cu/?a nhu/,/~ng ca/.nh a/^/'y va/` d/^ie/^/?m x4 y4 thi/` ta co/' mo/^/.t chu/,/~ C ho/,i tro/`n tro/`n. D/^o/^/`ng y/' kho/^ng? He/^/~ no/^/'i hai trung d/^ie/^/?m thi/` d/^e/? ra d/^u/,o/,/.c mo/^/.t ca/'i ca/.nh mo/,/'i, ro/^/`i cu/,/' la/^/.p d/^i la/^/.p la/.i d/^o/^/.ng ta/'c no/^/'i nhu/,/~ng trung d/^ie/^/?m cu/?a nhu/,/~ng trung d/^oa/.n thi/` d/^e/^/'n mo/^/.t lu/'c na/`o d/^o/' ta co/' the/^/? co/' mo/^/.t d/^u/,o/,/`ng cong vu/,/`a y/'. Ba/?o d/^a/?m kho/^ng thua nhu/,/~ng d/^u/,o/,/`ng cong na/v/`m tre/^n tha/^n the/^/? ngu/,o/,/`i d/^a/`n ba/`. D/^o/^/`ng y/' kho/^ng?
Ro/^/`i tu/,/` d/^u/,o/,/`ng cong Be/'zier na/`y ta co/' the/^/? bie/^/'n ra hi/`nh vo/`ng tro/`n, hi/`nh parabola , hi/`nh hyperbola , hi/`nh ellipse . Xa ho/,n mo/^/.t chu/'t, hi/`nh con pacman ke/^u wokka wokka cha/.y vo/`ng vo/`ng a/vn ma/^/'y con devil cu/~ng chi/? la/` ke/^/'t ho/,/.p cu/?a mo/^/.t pha/^/`n lo/,/'n cu/?a vo/`ng tro/`n va/` hai d/^u/,o/,/`ng ba/'n ki/'nh ma/` tho/^ị Sau he/^/'t, tie/^/'p theo d/^a/^y la/` pha/^/`n image :
256 128 8 [256 0 0 128 0 0]
{scaned file processing command} image
Chi/? co/' co/^ng vie/^/.c la/^/.p tie/^/.m chu/.p chu/.p hi/`nh na/`y la/` ho/,i ra/v/'c ro/^/'ị No/'i la/` chu/.p hi/`nh nhu/,ng tha/^/.t ra co/' nghi/~a la/` la/^/'y mo/^/.t ta/^/'m hi/`nh chu/.p thie/^/.t cu/?a ta/'c gia/? ro/^/`i d/^em in le/^n tre/^n bu/,/'c thu/, ti/`nh. Nhu/, to/^i d/^a/~ no/'i, chu/.p hi/`nh kie/^/?u na/`y ho/,i ra/v/'c ro/^/'i ta/.i vi/` co/`n pha/?i tu/`y thuo/^/.c va/`o ma/'y chu/.p, the scanner . Bo/? qua vu/. na/`y d/^ị Chi/? ne/^n bie/^/'t d/^a/.i cu/,o/,ng la/` image command d/^u/,o/,/.c qui d/^i/.nh ba/v/`ng bo/^/'n so/^/' parameters nhu/, thi/' du/. ghi tre/^n d/^a/^ỵ Hai so/^/' d/^a/^/`u la/` so/^/' co/^/.t, 256 co/^/.t, va/` so/^/' ha/`ng, 128 ha/`ng, cu/?a nhu/,/~ng o/^ vuo/^ng nho/?, nhu/,/~ng sample , ke/? tre/^n ta/^/'m hi/`nh theo kie/^/?u chia khuo/^n d/^e/^/? ve/~ nhu/, ve/~ hi/`nh qua/?ng ca/'o xi ne/^ va/^/.ỵ Ta/.i vi/` pho/'ng d/^a/.i tu/,/` nhu/,/~ng ta/^/'m hi/`nh nho/? ne/^n pha/?i ke/? o/^ vuo/^ng cho chi/'nh xa/'c. So/^/' thu/,/' ba la/` so/^/' bit d/^e/^/? to/^ ma/^/`u d/^a/^/.m lo/,/.t cho ca/'c o/^ vuo/^ng. 8 bit nhu/, tre/^n thi/` tu/,/` d/^en d/^e/^/'n tra/v/'ng d/^u/,o/,/.c chia ra 256 ha/.ng d/^a/^/.m lo/,/.t kha/'c nhaụ Co/`n so/^/' thu/,/' tu/, thi/` bao go/^/`m nhu/,/~ng so/^/' be/^n trong hai da/^/'u ngoa/v/.c vuo/^ng du/`ng d/^e/^/? xa/'c d/^i/.nh ca/'ch in hi/`nh tre/^n bu/,/'c thu/, ti/`nh. Co/' hai ca/'ch thu/,o/,/`ng xa/`i la/` tu/,/` tra/'i qua pha/?i tu/,/` tre/^n xuo/^/'ng du/,o/,/'i theo kie/^/?u in chu/,/~ Vie/^/.t, hoa/v/.c tu/,/` tre/^n xuo/^/'ng du/,o/,/'i va/` tu/,/` pha/?i qua tra/'i tu/,o/,ng tu/,/. nhu/, kie/^/?u in chu/,/~ Ta/`ụ
Tre/^n d/^a/^y la/` bo/^/'n command quan tro/.ng trong to/^/?ng so/^/' mo/^/.t hai tra/vm command cu/?a toa/`n bo/^/. postscript language . Le/~ di/~ nhie/^n so/^/' command co/`n la/.i to/^i se/~ da/`nh cho ca/'c ba/.n tu/,/. d/^o/^/.ng nghie/^n cu/,/'u the/^m ne/^/'u ca/'c ba/.n muo/^/'n. Cu/~ng ne/^n no/'i the/^m ra/v/`ng nhu/,/~ng postscript command na/`y cha/v/?ng qua chi/? la/` nhu/,/~ng C function ma/` tho/^ị Con d/^e/? cu/?a C language , mo/^/.t thu/,/' computer language pha/'t minh bo/,/?i Dennis M. Ritchie ta/.i Bell Laboratories. Tuy nhie/^n nghie/^n cu/,/'u postscript language kho/^ng pha/?i la/` d/^e/^/? ve/~ ro/^/`ng ve/~ ra/v/'n, ve/~ hi/`nh pacman, pitfall ma/` cho/,ị Mu/.c d/^i/'ch chi/'nh cu/?a no/' la/` d/^e/^/? ve/~ ma/^/~u chu/,/~. Chu/,/~ cu/?a postscript ve/~ ra/^/'t la/` d/^e/.p, bo/,/?i vi/` nhu/,/~ng d/^u/,o/,/`ng cong la/`m tha/`nh ma/^/~u chu/,/~ tha/^/.t la/` tro/,n tru lie/^/`n la/.c, tha/^/.t la/` smooth . Cu/,/' tu/,o/,/?ng tu/,o/,/.ng pha/?i ve/~ mo/^/.t chu/,/~ a to ba/v/`ng ca/'i nha/` ro/^/`i thu nho/? la/.i ba/v/`ng chu/,/~ a in tre/^n gia/^/'y thi/` chu/,/~ a d/^o/' la/`m sao ma/` kho/^ng chi/'nh xa/'c, hoa/`n ha/?o cho d/^u/,o/,/.c. Pha/^/`n to/^i, chi/? co/' vie/^/.c xa/`i nhu/,/~ng chu/,/~ ngu/,o/,/`i ta d/^a/~ ve/~ sa/v/~n d/^o/' ma/` d/^o/^i khi co/`n tha/^/'y me/^/.t. Bie/^/'t la/` co/' nhie/^/`u me/.o ve/^/` va/^/'n d/^e/^/` xa/`i chu/,/~ cho/,i chu/,/~, nhu/,ng d/^e/^/? ke/^/'t lua/^/.n pha/^/`n na/`y to/^i chi/? d/^u/,a ra d/^a/^y mo/^/.t va/`i thi/' du/. d/^e/^/? ca/'c ba/.n tha/^/'y su/,/. ke/^/'t ho/,/.p giu/,/~a troff va/` postscript language ke/^/'t qua/? nhu/, the/^/' na/`ọ Xin xem ca/'ch in o/,/? ma/^/'y trang ke/^/'.
Vo/,/'i ba family font tu/,o/,/.ng tru/,ng la/` new century school book, helvetica narrow , va/` courier ca/'c ba/.n tha/^/'y chi/? ca/^/`n thay d/^o/^/?i mo/^/.t va/`i parameters, command to/^i co/' the/^/? in te/^n ngu/,o/,/`i ti/`nh Va/vn Ho/.c tha/`nh nhie/^/`u kie/^/?u la/. la/.. Ne/^/'u ai co/' thi/` gio/,/` chi/.u kho/' bo/? co/^ng ti/`m to/`i cha/v/'c cha/v/'n se/~ design nhie/^/`u kie/^/?u chu/,/~ la/. ho/,n. Cu/~ng la/` vie/^/.c la/`m kho/^ng pha/?i la/` kho/^ng hu/,/~u i/'ch. Pha/^/`n to/^i, cha/v/'c la/` to/^i se/~ ngu/,/`ng la/.i no/,i d/^a/^ỵ D/^e/^/? thi/` gio/,/` da/`nh cho vie/^/.c sa/'ng ta/'c thua/^/`n tu/'y co/' le/~ hay ho/,n. Bie/^/'t la/` o/^ng tro/,/`i ra/^/'t co/^ng ba/v/`ng, mo/^/~i nga/`y o/^/?ng d/^a/~ cho mo/.i ngu/,o/,/`i ai ai cu/~ng co/' 24 tie/^/'ng d/^o/^/`ng ho/^/` cha/v/?n, kho/^ng du/, kho/^ng thie/^/'u mo/^/.t gia/^y, va/^/.y thi/` ta/.i la/`m sao ngu/,o/,/`i na/`y da/'m than phie/^/`n la/` to/^i kho/^ng co/' thi/` gio/,/` co/`n ngu/,o/,/`i kia da/'m tra/'ch mo/'c ra/v/`ng thi/` gio/,/` cu/?a to/^i to/^i tie/^u kho/^ng he/^/'t? Tru/,o/,/`ng ho/,/.p cu/?a to/^i, ma/` cha/v/'c cu/~ng la/` tru/,o/,/`ng ho/,/.p cu/?a mo/^/.t so/^/' d/^o/^ng anh em kha/'c, sau ta/'m tie/^/'ng la/`m vie/^/.c o/,/? so/,/?, vie/^/.c ti/`m thi/` gio/,/` d/^e/^/? vie/^/'t la/'ch chu/'t d/^i/?nh cu/~ng kho/^ng pha/?i la/` de/^/~. Pha/?i ti/`m mo/^/.t chu/,/'c vu/. na/`o vu/,/`a la/`m vu/,/`a vie/^/'t trong gio/,/` la/`m vie/^/.c nhu/, o/^ng Vo/~ Phie/^/'n va/^/.y mo/,/'i tha/^/'y ngu/,o/,/`i ca/^/`m bu/'t cu/?a mi/`nh tha/^/.t su/,/. tha/?nh tho/,i tho/, tu/'i ru/,o/,/.u ba/^/`ụ
Va/` ba/^y gio/,/` to/^i xin d/^e/^/` ca/^/.p d/^e/^/'n va/^/'n d/^e/^/` thu/,/' hai cu/?a mu/.c la/`m d/^e/.p cho thie/^n ha/., va/^/'n d/^e/^/` proof reading . Hi/`nh nhu/, d/^a/~ la/^u la/v/'m ro/^/`i to/^i chu/,a he/^/` d/^o/.c mo/^/.t cuo/^/'n sa/'ch chu/,/~ Vie/^/.t na/`o co/' trang d/^i/'nh chi/'nh ke/`m theo phi/'a saụ Kho/^ng co/' trang d/^i/'nh chi/'nh kho/^ng co/' nghi/~a la/` gio/^/'ng nhu/, ba/'o Time, ba/'o Le Monde da/'m ba/?o d/^a/?m ra/v/`ng ba/'o in ra kho/^ng sai mo/^/.t chu/,/~. Kho/^ng co/' trang d/^i/'nh chi/'nh la/` ta/.i vi/` ca/'i nghe/^/` d/^i/'nh chi/'nh na/`y no/' d/^a/~ che/^/'t tu/,/` la/^u ro/^/`ị Nhu/,ng kho/^ng bie/^/'t no/' che/^/'t vi/` no/' tu/,/. tu/,/? hay la/` ngu/,o/,/`i gia/'m ho/^/. cu/?a no/' kho/^ng d/^u/? tie/^/`n nuo/^ỉ
No/'i ve/^/` nhu/,/~ng cho/^/~ sai nhu/, ma/^/'t chu/,/~, so/'t ha/`ng, lo/^/.n trang thi/` ba/'o na/`o la/.i kho/^ng co/', nhu/,ng sai nhie/^/`u nha/^/'t theo to/^i nghi/~ co/' le/~ la/` ba/'o Va/vn. Mo/^/.t trong ca/'c ba/'o ma/` to/^i co/' chu/'t i/'t d/^o/'ng go/'p. Kho/^ng nghe gi/` ha/?? Xin lo/^/~i nghen, to/^i pha/?i no/'i nho/? nho/? tho/^i ke/?o o/^ng Mai Tha/?o o/^/?ng nghe o/^/?ng va/v/.n co/^/? to/^i che/^/'t d/^o/'! Ro/^/`i to/^i tu/,/. ho/?i cha/v/?ng le/~ ba/`i cu/?a ca/'c ba/'o giao cho nha/` in, nha/` in muo/^/'n input output the/^/' na/`o cu/~ng d/^u/,o/,/.c hay saỏ Cha/v/?ng le/~ kho/^ng ai buo/^/`n d/^o/.c la/.i mo/^/.t la/^/`n?
To/^i co/' la/`m o/,/? trung ta/^m vie/^/'t sa/'ch cu/?a My/~ ne/^n to/^i co/' di/.p bie/^/'t qua nhu/,/~ng cha/v/.ng d/^u/,o/,/`ng ma/` mo/^/.t cuo/^/'n sa/'ch cu/?a My/~ pha/?i d/^i quạ Tru/,o/,/'c he/^/'t la/` tho/,/. vie/^/'t, writer , vie/^/'t xong ba/?n tha/?o go/.i la/` draft copy . Ba/?n tha/?o na/`y d/^u/,o/,/.c d/^u/,a qua tho/,/. su/,/?a, editor , su/,/?a chi/'nh ta/?, va/vn pha/.m va/` d/^o/^i khi su/,/?a luo/^n ca/? ca/'ch ha/`nh va/vn. Ba/?n su/,/?a chu/,/~a na/`y go/.i la/` mark up copy la/.i tra/? ve/^/` cho tho/,/. vie/^/'t coi o/^ng ta co/' d/^o/^/`ng y/' kho/^ng ca/'i d/^a/~. Di/~ nhie/^n tho/,/. vie/^/'t co/' toa/`n quye/^/`n vo/,/'i cuo/^/'n sa/'ch cu/?a mi/`nh, tho/,/. su/,/?a chi/? co/' nhie/^/.m vu/. nhu/, la/` d/^u/,a y/' kie/^/'n. Sau khi tham kha/?o y/' kie/^/'n cu/?a tho/,/. su/,/?a, tho/,/. vie/^/'t vie/^/'t ra ba/?n so/, kho/,/?i go/.i la/` preliminary copy . Ba/^y gio/,/` to/,/'i phie/^n chu/? bu/'t, boss , kie/^/?m la/.i va/` su/,/?a la/.ị Tra/? ve/^/` tho/,/. vie/^/'t mo/^/.t la/^/`n nu/,/~ạ Chu/,a cha/v/'c chu/? bu/'t d/^a/~ co/' y/' kie/^/'n hay cho ne/^n ro/^/'t cuo/^/.c tu/,/` no/^/.i dung d/^e/^/'n hi/`nh thu/,/'c d/^e/^/`u do tho/,/. vie/^/'t quye/^/'t d/^i/.nh. Final copy ra d/^o/,/`ị
Sa/'ch cu/?a mi/`nh in ra, theo to/^i nghi/~, d/^a/^u co/' cu/,/.c kho/^/? nhu/, va/^/.ỵ Nhu/,/'t la/` nhu/,/~ng cuo/^/'n sa/'ch va/vn chu/,o/,ng, truye/^/.n nga/v/'n truye/^/.n da/`ị Ai ma/` da/'m su/,/?a ca/'ch ha/`nh va/vn cu/?a ma/^/'y o/^ng ba/` nha/` va/vn, ba/^/'t qua/' chi/? la/` lo/^/~i ho/?i nga/~ chi/'nh ta/? kho/^ng ho/,/.p phong tho/^/? mie/^/`n Nam cho nhu/,/~ng ca/^y vie/^/'t go/^/'c mie/^/`n Nam. Nhu/,ng to/^/'i thie/^/?u pha/?i co/' mo/^/.t la/^/`n su/,/?a ba/?n tha/?o cho/,/'. Vi/` ne/^/'u kho/^ng co/' su/,/. su/,/?a ba/?n tha/?o thi/` d/^u/'ng la/` to/^i d/^ang la/`m mo/^/.t co/^ng da/~ tra/`ng, kho/?i ca/^/`n d/^o/.c tie/^/'p d/^oa/.n saụ Ca/'i d/^ie/^/?m to/^i muo/^/'n ne/^u le/^n la/` ca/'i mo/^/'i lie/^n la/.c, tho/^ng ca/?m giu/,/~a ngu/,o/,/`i vie/^/'t va/` ngu/,o/,/`i su/,/?ạ D/^a/^y cu/~ng kho/^ng co/' nghi/~a la/` a/'i ti/`nh ye/^u thu/,o/,ng mo/^/.ng mi/. gi/` he/^/'t ma/` la/` nhu/,/~ng u/,o/,/'c hie/^/.ư ky/' hie/^/.u trong ba/?n mark up copy d/^o/' co/' pha/?i la/` ai cu/~ng hie/^/?u cu/`ng mo/^/.t nghi/~a hay kho/^ng? Standard editing notes cu/?a My/~ thi/` hi/`nh nhu/, d/^a/~ ghi sa/v/~n trong nhu/,/~ng cuo/^/'n tu/,/. d/^ie/^/?n lo/,/'n. Co/' the/^/? Vie/^/.t Nam mi/`nh cu/~ng d/^a/~ co/' nhu/,/~ng standard , chi/? ta/.i to/^i vi/` sanh sau d/^e/? muo/^/.n, mo/,/'i cha/^/.p chu/,/~ng va/`o nghe/^/` ne/^n to/^i kho/^ng bie/^/'t? Tie/^/.n d/^a/^y to/^i chi/? ne/^u le/^n va/`i ky/' hie/^/.u ca/vn ba/?n theo phu/,o/,ng ca/'ch cu/?a My/~ d/^e/^/? la/`m thi/' du/..
Tru/,o/,/'c khi su/,/?a: Sau khi su/,/?a:
VIE/^/'T thu/,o/,/`ngVie/^/'t thu/,o/,/`ng
vie/^/'t hoaVIE/^/'T hoa
Vie/^/'t d/^a/^/.m Vie/^/'t d/^a/^/.m
Vie/^/'t nghie/^ng Vie/^/'t nghie/^ng
Vie/^/'t thu/,o/,/`ng Vie/^/'t thu/,o/,/`ng
Bo/? chu/,/~ du/,Bo/? chu/,/~
Su/,/?a chu/,/~ tra/^a/^/.tSu/,/?a chu/,/~ tra/^/.t
Ga/^/`n la/.iGa/^/`n la/.i
Pha/?i ro/,/`iraPha/?i ro/,/`i ra
The/^m thie/^/'uThe/^m chu/,/~ thie/^/'u
cha/^/'m. Xuo/^/'ng ha/`ngcha/^/'m.
Xuo/^/'ng ha/`ng
cha/^/'m.cha/^/'m. No/^/'i tie/^/'p
No/^/'i tie/^/'p
lu/`i ralu/`i ra
thu/.t vo/^ thu/.t vo/^
Xo/'a he/^/'t
Xo/'a lo/^/.n giu/,/~ la/.iXo/'a lo/^/.n giu/,/~ la/.i
La/.i la/`m d/^e/.p xin cha/^/'m du/,/'t o/,/? d/^a/^ỵ Va/` xin nhu/,o/,/`ng die/^/~n d/^a/`n na/`y cho nhu/,/~ng ai da/'m cho/.n typesetting chu/,/~ Vie/^/.t la/`m cu/,/'u ca/'nh cu/?a cuo/^/.c d/^o/,/`ị Cuo/^/'i cu/`ng, d/^a/^y la/` la/^/`n d/^a/^/`u tie/^n to/^i d/^a/~ lo/,/~ la/`m o/^/`n a/`o quy/' nha/` va/vn lo/,/'n d/^ang ca/^/`n su/,/. ye/^n ti/~nh nghi/~ ngo/,/.i, ne/^/'u co/' gi/` pha/^/.t y/' thi/` cu/'i xin quy/' vi/. nie/^/.m ti/`nh bo/? qua chọ
03. TỰ LÀM ÐẸP
NGUYỄN TẤN HƯNG
Tự làm đẹp? Ðúng vậy! Tôi thiết nghĩ tôi có bổn phận phải ra tay cứu vớt những ai trời bắt xấu. Ðể những ai đó có thể tự thay đổi cái diện mạo trời bắt xấu của mình ra cái dung nhan đẹp mặn mà theo ý muốn. Nếu đừng chê phương pháp giải phẫu thẩm mỹ của tôi là cầu kỳ, quái đản!
Kể từ ngày tôi bày đặt vẽ ra cái trò "làm đẹp" đến nay kể cũng đã hai năm. Thời gian coi vậy mà... thắm thoát thoi đưa. Chắc các bạn còn nhớ Mùa Xuân này ta nên làm đẹp trên Văn Học tân niên 88 và Lại làm đẹp trên Văn Học 29? Và sau cùng tôi đã tự tuyên bố gác kiếm, treo ấn từ quan, mặc dù tôi vẫn biết mình còn thua Trình Giảo Kim một búa? Cái lý do chính đáng chẳng qua là tại vì cái màn độc diễn hay cuộc độc hành nào cũng dễ đưa đến sự nhàm chán. Thú thật tôi mất hết hứng thú khi chẳng có ai lên tiếng trao đổi kinh nghiệm với tôi. Ai dè vài tháng sau hai anh Ngô Ngọc Mỹ và Nguyễn Ðạt ở tận bên Canada lại gióng trống phất cờ ra quân, nhảy vô nhập cuộc với bài Làm đẹp chữ Việt trên Văn Học số 32. Nào là mấy "cục chân rết" và các loại máy điện toán cá nhân, Macintosh, IBM, OS/2, PS/2, khả năng tạo hình, graphic capability, v. v. được hai vị mỗ xẻ tường tận. Kể cũng vui, cũng phấn khởi. Coi như bài thơ tôi xướng đã có người họa. Dù chỉ một lần, rồi vắng bóng từ dạo ấy cho đến bây giờ.
Sở dĩ tôi có búa thứ ba ngày hôm nay là do "lỗi" của nhiều người.
Trước hết là bà chị bà con biết đánh máy chút đỉnh của tôi. Bả chê cái cách bỏ dấu chữ Việt của tôi sao mà nó rắc rối và rườm rà. Rắc rối là khó đánh máy, khó input; còn rườm rà là khó đọc khi input xong. Khổ chưa? Khó đọc thì tôi chịu, nhưng khó input là do mấy cái máy PC (personal computer, máy điện toán cá nhân) chớ không phải tại tôi. Coi vậy chớ không dễ gì programmed mấy hàng nút function keys . Rồi kế đến là thầy Từ Mẫn. Thầy chê mẫu chữ của tôi sao mà nó "vừa mập lại vừa tròn." Tôi bàn trớt, mập với tròn đâu có gì khác nhau đâu, có "vừa méo lại vừa tròn" thì còn nghe được. "Ấy, nó mập ở cái nét thẳng đứng của chữ i chữ tờ, và nó tròn vo như trứng ngỗng ở chữ c chữ o," đại khái thầy phụ đề như vậy. Lại đành chịu. Tôi chẳng làm gì khác hơn được. Tại vì mẫu chữ New Century School Book là của nhà Adobe làm ra, không phải của tôi. Ðâu có thọc cây bút cùn vô đó mà sửa của người ta được. Rồi thêm chị Nguyên Hương bên Làng Văn cũng chê tàn chê mạt mẫu chữ của tôi: Mẫu chữ của anh đi với mẫu chữ của làng như GI diễn hành với Mít .
Thành ra, một lần nữa, tôi lại phải học sách xét lại. Ðem kiếm ra mài tiếp. Hồn thiêng sông núi chưa cho phép tấm thân "tráng sĩ" của tôi qui ẩn, giải nghệ, về vườn.
Tôi chiều ý bà chị của tôi trước bởi vì vấn đề input bao giờ cũng là bước quan trọng đầu tiên. Không input được thì không có bài, mà không có bài thì lẽ dĩ nhiên không có sách, không có báo gì cả. Không có sách, không có báo thì nhà văn nhà thơ không có phương tiện chuyển đạt tư tưởng, chữ nghĩa của mình tới độc giả. Rồi nhà in, nhà xuất bản nữa, từ từ xuống dốc... Mà thôi, tôi chẳng nên dài dòng văn tự ở đây làm chi. Ðể quý vị dễ nhận ra cái khó khăn mà bà chị tôi hay phân trần phàn nàn, tôi xin in luôn ra đây bản đánh máy còn nguyên xi, raw input, theo kiểu cũ, của lá ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH như sau (tôi có ý ngắt dòng thật ngắn, thành nhiều hàng cho dễ phân biệt):
VIE /^ /.T NAM CO /^ /.NG HO /`A Ti /?nh D /^i /.nh Tu /,o /, /`ng Thi /. Xa /~ My /~ Tho To /`a So /, Tha /^ /?m My /~ Tho
D /^O /,N XIN SAO LU /.C KHAI SINH
Ki /'nh gu /, /?i o /^ng Cha /'nh Lu /.c Su /, /. To /`a So /, Tha /^ /?m My /~ Tho:
To /^i ky /' te /^n du /,o /, /'i d /^a /^y la /` Nguye /^ /~n Va /vn X, sinh nga /`y 1 tha /'ng 1 na /vm 1901 ta /.i xa /~ D /^ie /^ /`u Ho /`a, qua /^ /.n Cha /^u Tha /`nh, ti /?nh D /^i /.nh Tu /,o /, /`ng; la /` con cu /?a o /^ng Nguye /^ /~n Va /vn Y va /` ba /` Tra /^ /`n Thi /. Z; hie /^ /.n cu /, ngu /. ta /.i nha /` so /^ /' 111 d /^u /,o /, /`ng Ly /' Thu /,o /, /`ng Kie /^ /.t no /^ /'i da /`i, thi /. xa /~ My /~ Tho.
Tra /^n tro /.ng d /^e /^ /. d /^o /,n na /`y d /^e /^ /'n xin o /^ng cho to /^i sao lu /.c 10 ba /?n khai sinh d /^e /^ /? tie /^ /.n du /.ng.
Trong khi cho /, /` d /^o /, /.i su /, /. cha /^ /'p thua /^ /.n cu /?a o /^ng, mong o /^ng nha /^ /.n no /,i d /^a /^y lo /`ng tha /`nh ki /'nh va /` bie /^ /'t o /,n cu /?a to /^i.
La /`m ta /.i My /~ Tho nga /`y 1 tha /'ng 1 na /vm 1990.
Nay Ki /'nh
(Ky /' Te /^n) Nguye /^ /~n Va /vn X
D /^i /'nh ke /`m:
- Ba /?n tri /'ch lu /.c khai sanh. - Le /^ /. phi /'.
Mới dòm vô, quả nhiên, khó đọc thiệt. Khó đọc còn hơn đọc công điện nhà binh viết chữ ơ thành ow, ư thành uw, v. v. ngày trước. Nhưng xét cho cùng, cái trở ngại lớn lao nhất chỉ là những cái / (slash) mà tôi dùng làm dấu cho ông bạn troff biết đường nào mà đi, mà xếp chữ đó thôi. Nếu bà chị của tôi không hài lòng thì dễ lắm, tôi chỉ cần xóa sạch hết những chữ / này đi. Làm liền. Bây giờ coi lại cái vóc dáng mới ra lò của tờ ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH ra sao cái đã. Ôi, sao mà nó vắn tắt, gọn gàn, mảnh khảnh chán. Mời quý vị xem qua một phát:
VIÊ.T NAM CÔ.NG HO `A Ti?nh D^i.nh Tu,o, `ng Thi. Xa ~ My ~ Tho To `a So, Thâ?m My ~ Tho
D^O,N XIN SAO LU.C KHAI SINH
Ki 'nh gu,?i ông Cha 'nh Lu.c Su,. To `a So, Thâ?m My ~ Tho:
Tôi ky ' tên du,o, 'i d^ây la ` Nguyê ~n Vavn X, sinh nga `y 1 tha 'ng 1 navm 1901 ta.i xa ~ D^iê `u Ho `a, quâ.n Châu Tha `nh, ti?nh D^i.nh Tu,o, `ng; la ` con cu?a ông Nguyê ~n Vavn Y va ` ba ` Trâ `n Thi. Z; hiê.n cu, ngu. ta.i nha ` sô ' 111 d^u,o, `ng Ly ' Thu,o, `ng Kiê.t nô 'i da `i, thi. xa ~ My ~ Tho.
Trân tro.ng d^ê. d^o,n na `y d^ê 'n xin ông cho tôi sao lu.c 10 ba?n khai sinh d^ê? tiê.n du.ng.
Trong khi cho, ` d^o,.i su,. châ 'p thuâ.n cu?a ông, mong ông nhâ.n no,i d^ây lo `ng tha `nh ki 'nh va ` biê 't o,n cu?a tôi.
La `m ta.i My ~ Tho nga `y 1 tha 'ng 1 navm 1990.
Nay Ki 'nh
(Ky ' Tên) Nguyê ~n Vavn X
D^i 'nh ke `m:
- Ba?n tri 'ch lu.c khai sanh. - Lê. phi '.
Bà chị tôi chịu quá. "Cái kiểu này coi bộ dễ gõ hơn nhiều," chị cho biết ý kiến như vậy. Nhưng nếu đi sâu vào chi tiết, nếu quý vị làm ơn chịu khó để ý giùm một chút, và nếu input theo kiểu vừa mới nói thì bốn dấu chữ được xác định như sau:
dấu ădấu âdấu ơ và ưdấu đ
v^,^
Rồi năm dấu chấm được ghi nhận như dưới đây:
sắchuyềnnặnghỏingã
'`.?~
Và sau cùng sáu dấu ngắt câu cũng được sử dụng như thường lệ:
phẩychấm phẩychấm2 chấmhỏithan
,;.:?!
Lẽ dĩ nhiên còn một lô dấu nữa như mở đóng ngoặc, ( ), ngoặc đơn, ` ', ngoặc kép, " ", ngôi sao, *, đồng bạc, $, phần trăm, %, v. v. mà tôi không liệt kê ra đây vì nó được dùng riêng một mình một cõi, không đụng chạm với ai hết.
Ðụng chạm? Ðụng ở đâu và chạm ở đâu? Có thiệt như vậy không? Xin thưa, có! Và bởi có nhiều sự đụng chạm nên mới có chuyện nói dài dài! Nếu xét kỹ, cách chọn lựa bốn dấu chữ, năm dấu chấm, và sáu dấu ngắt câu cho bà chị tôi dễ đánh máy và dễ đọc như trên, thấy ra cũng còn một vài điều trắc trở. Trắc trở đây không phải cho người input mà chỉ riêng cho ông bạn troff mà thôi. Số là troff không phân biệt được dấu nào là dấu ơ dấu ư, và dấu nào là dấu phẩy ngắt câu (một dấu, xài chung cho cả hai). Tương tự như vậy, troff cũng không biết dấu chấm (.), lúc nào thành dấu nặng lúc nào thành dấu chấm. Trường hợp của dấu hỏi và chấm hỏi (?) cũng thế. Troff cũng có cái lý của troff đó chớ! Vậy thì để dễ dàng cho troff và luôn thể để cho đồng nhất, tôi quyết định cho tất cả sáu dấu ngắt câu (, ; .: ? và!), mỗi dấu đều có một khoảng sân trống (space) ở đằng trước căn nhà riêng của mình. Tôi định in cái ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH ra một lần nữa, nhưng chắc quý vị cũng khó thấy được vì troff sẽ xếp các dấu này khít lại. Tuy nhiên, trên màn ảnh, trên screen, thì những khoảng trống này rất rõ.
Tóm lại, với cách input theo kiểu mới này vừa tiện lợi cho người đánh máy vừa rõ ràng cho người đọc. Quý vị có đồng ý không? "Có," làm ơn trả lời một tiếng như vậy đi cho tôi nhờ! Nói nào ngay, buổi ban sơ vào đời với cái túi hành trang mới "phát minh" này tôi cũng bị lộn lia chia. Tôi cứ quên cái sân trước của con nhà dấu phẩy (,), dấu chấm (.), và dấu chấm hỏi (?) đều chi. Tới chừng in ra giấy mới thấy vài chỗ hơi kỳ kỳ. Vì đôi lúc dấu phẩy trở thành dấu ơ hoặc ư (trường hợp đứng kế chữ o hoặc u), dấu chấm tụt xuống thành dấu nặng (trường hợp đứng kề các nguyên âm), và dấu chấm hỏi thu nhỏ lại thành dấu hỏi (trường hợp đứng gần các nguyên âm). Nhưng lần lần rồi quen hồi nào không hay.
Tiếp theo đây tôi lo giải quyết những khuyết điểm mà thầy Từ Mẫn và chị Nguyên Hương đã nêu lên. Nhớ lại hồi tôi mới nhảy vô nghề "xếp chữ tài tử" này tôi xài mẫu Times-Roman . Ai cũng chê mẫu chữ này ốm quá, lại in khít khít nhau khó đọc (trừ những ai muốn hà tiện giấy). Ðược. Chê ốm hả, thì tôi làm mập ra. Chê khít khít hả, thì tôi sẽ làm thưa thưa ra. Và mẫu chữ New Century School Book đã đáp ứng đòi hỏi này. Nhưng chắc có lẽ cái mẫu chữ này tự nó đã làm "hơi quá trớn," vượt những điều kiện tôi đã ấn định, cho nên bị chê là phải! Thật sự có quá mập và quá thưa chăng? Cũng tùy người thích hay không thích thôi.
Nhưng tôi ngẫm nghĩ, chắc phải có một mẫu chữ nào đó đứng giữa giữ mức trung dung của hai cực điểm, hai extreme, này. Tôi bèn mò mẫm, lục lọi, nghiên cứu tất cả các mẫu chữ mà tôi đang có. Theo thứ tự ABC tôi lôi hết ra đây cho quý vị xem mặt: Avant Garde, Bookman, Courier, Helvetica, Helvetica Narrow, Hershey Gothic, Hershey Script, New Century School Book, Palatino, Times Roman, Zapf Chancery, Zapf Dingbat, và Symbol (cũng nên biết những máy xếp chữ loại lớn có hàng trăm mẫu chữ khác nhau, xài cho nhiều thứ tiếng, kể cả tiếng Phạn, Ả rập, Tàu và Nhật, nhưng rất tiếc không có tiếng Việt). Và tôi đã đem anh chàng Palatino ra thí nghiệm thử. Y chang, đúng là mẫu chữ tôi muốn tìm. Những mẫu chữ kia sở dĩ không xài được vì độ lệch, tolerance, của các dấu rất lớn khi chuyển đổi từ chữ thường qua chữ nghiêng, chữ đậm, và chữ nghiêng đậm. Tôi đã đi hơi sâu vào chi tiết chuyên môn rồi... Tóm lại, để quý vị nhận rõ sự khác biệt, tôi xin in luôn ra đây ba tờ ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH với ba gia đình (font family) Times Roman, New Century School Book, và Palatino ở ba trang kế. Như vậy ốm, mập, và vừa vừa đều có cả. Ðều đã đề huề. Có ai còn thắc mắc, đòi hỏi gì nữa không?
Tuy nhiên nãy giờ tôi đâu có nói gì về mục tự làm đẹp đâu? Phải hông? Ðây đây, tới rồi! Rất tiếc đã làm quý vị chờ hơi lâu. Không phải tôi giả vờ quên đi điểm then chốt này hay cố tình đi lạc đề. Nhưng phải để cho những ai đó cũng như quý vị nắm vững những cái đẹp mà mình có thể có được, giống giống như Brigitte Bardo, Marilyn Monroe, hay Elizabeth Taylor chẳng hạn, trước khi quyết định chọn cái dung nhan sẽ ra sau, ngày sau , "que sera, sera," cho mình chớ.
Tự làm đẹp mà tôi sẽ trình bày là một phương cách, từng bước một, để đi từ cái "raw input" của bà chị tôi cho đến một cái "output" in ra bằng giấy trắng mực đen, dưới dạng thức ốm, mập và vừa vừa mà quý vị vừa xem qua. Bằng máy PC và Laser Printer. Tất cả bao gồm trong năm bước. Năm bước tiến đến thành công. Bảo đảm, không cần bước thứ sáu và bước thứ bảy!
Nhưng đêm Xuân đã khuya rồi và thể theo lời yêu cầu của nhiều bạn đồng hội, đồng thuyền đang cần sự yên lặng nghỉ ngơi, tôi xin hẹn với quý vị sẽ trở lại trong kỳ tới: Tự làm đẹp, đoạn cuối . Nếu có thể được...
Ghi Chú: Mới đây, bởi tật hay ngứa nghề, tôi có làm thêm dấu chữ Việt cho ba loại chữ nữa: Courier (constant width letters), Helvetica, và Zapf Chancery. Mời quý vị thưởng lãm ở ba trang kế. Với mẫu Zapf Chancery, theo thiển ý của tôi, nếu dùng để in thơ thì tuyệt.
04. TỰ LÀM ÐẸP, ÐOẠN CUỐI
NGUYỄN TẤN HƯNG
Trong một bài trước đây trên Văn Xã , với nhan đề Tự làm đẹp , tôi đã nói qua phần đầu, về những kết quả gặt hái được, theo phương cách xếp chữ của tôi. Trở lại với quý độc giả ngày hôm nay, tiếp theo đây, tôi xin trình bày những gì quý vị cần biết và cần phải làm để có thể tự mình đi đến những thành quả đó. Như vậy Tự làm đẹp, đoạn cuối không có gì khác hơn là phần giải thích hơi chi tiết một chút về "năm bước tiến tới thành công" mà tôi đã nhắn nhủ với quý vị trước đây. Ðể khỏi làm mất thì giờ của quý vị, tốt hơn hết, tôi đi thẳng vào vấn đề ngay.
BƯỚC THỨ NHẤT là đánh máy, input.
vi filename
Chuyện này dễ rồi. Ai cũng biết, ai cũng làm được. Hiển nhiên có rất nhiều phương pháp viết bài trên máy điện toán (file editing), tùy theo loại máy và "chương trình viết chữ" (word processing) mà quý vị đang sử dụng. Chẳng hạn, với máy IBM thì phải xài DisplayWrite, với máy Macintosh thì phải biết MacWrite, với máy XYvision thì phải học qua XYWrite... Và với các máy áp dụng MS-DOS (Microsoft Disk Operating System) thì có thể tu nghiệp thêm những khóa về WordStar, WordPerfect, Samna Plus, PageMaker, FrameMaker, Arts and Letters...
Về việc này cái cảnh "lia thia quen chậu" vẫn thường xảy ra. Mặc dù có những software coi như đã lỗi thời, nhưng nhiều người vẫn chịu khó xài hoài cái phương pháp input mà mình học hỏi lần đầu tiên. Tuy nhiên, nếu muốn bắt kịp trào lưu tiến hóa, thì cần phải thay đổi. Không nên dậm chân tại chỗ. Kinh nghiệm của riêng tôi thì tôi đã có một lần chuyển đổi từ ed (editing command của hệ thống UNIX, AT&T) qua vi (visual, full screen editing command của Ðại học Berkeley, California, sau này bị AT&T ký hợp đồng tóm thâu luôn). Từ đó, tôi vẫn xài vi cho tới bây giờ.
Sau khi đánh máy xong, quý vị phải vòng trở lại để dậm thêm macro (nếu ai rành rồi thì làm luôn cùng một lúc). Vì nếu nhìn lại bản "raw input" của bà chị tôi thì thú thiệt, chỉ dễ nhận dễ hiểu cho những ai là người Việt Nam như chúng ta thôi. Toàn bài có lẽ không có nghĩa lý gì đối với người ngoại quốc cả, nhất là đối với anh chàng ngoại quốc mang tên troff. Trong thí dụ dưới đây, tôi phải nhét vào những hàng chừa trống (xin xem lại bài Ðón Xuân, tự làm đẹp ) những ước hiệu, những mệnh lệnh (macro) giúp cho troff sáng con mắt ra. Cũng cần biết những ước hiệu, mệnh lệnh này được chế tài bởi một đạo luật riêng: dẫn đầu bằng một dấu chấm (.) ở đầu câu.
Tóm lại, nếu những hàng chừa trống (blank line) trong bản "raw input" được điền vào bởi những ước hiệu, mệnh lệnh này thì hình thức của tờ ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH sẽ giống như sau (tôi phụ đề số hàng ở đằng trước cho dễ thấy, chớ thật ra không nhất thiết phải có):
2.sp
3.TS
4
5VIÊ.T NAM CÔ.NG HO `A
6Ti?nh D^i.nh Tu,o, `ng
7Thi. Xa ~ My ~ Tho
8To `a So, Thâ?m My ~ Tho
9.TE
10.sp 2
11.ce
12 s12D^O,N XIN SAO LU.C KHAI SINH s0
13.sp 2
14.ti 2
15Ki 'nh gu,?i ông Cha 'nh
16Lu.c Su,. To `a So, Thâ?m
17My ~ Tho:
18.sp
19.ti 2
20Tôi ky ' tên du,o, 'i
21d^ây la ` Nguyê ~n Vavn
22X , sinh nga `y 1 tha 'ng 1 navm
231901 ta.i xa ~ D^iê `u Ho `a ,
24quâ.n Châu Tha `nh , ti?nh
25D^i.nh Tu,o, `ng; la ` con
26cu?a ông Nguyê ~n Vavn Y
27va ` ba ` Trâ `n Thi. Z;
28hiê.n cu, ngu. ta.i nha `
29sô ' 111 d^u,o, `ng Ly '
30Thu,o, `ng Kiê.t nô 'i
31da `i , thi. xa ~ My ~ Tho .
32.ti 2
33Trân tro.ng d^ê. d^o,n
34na `y d^ê 'n xin ông cho tôi
35sao lu.c 10 ba?n khai sinh d^ê?
36tiê.n du.ng .
37.ti 2
38Trong khi cho, ` d^o,.i
39su,. châ 'p thuâ.n cu?a
40ông , mong ông nhâ.n no,i
41d^ây lo `ng tha `nh ki 'nh
42va ` biê 't o,n cu?a tôi .
43.sp 2
44.ce 4
45La `m ta.i My ~ Tho nga `y 1 tha 'ng
461 navm 1990 .
47.sp
48Nay Ki 'nh
49.sp
50(Ky ' Tên)
51Nguyê ~n Vavn X
52.sp
53.ti 2
54D^i 'nh ke `m:
55.ti 2
56 f2- Ba?n tri 'ch lu.c khai sanh .
57.ti 2
58- Lê. phi ' . f1
Coi rình rang vậy chớ thật sự không có gì khó hiểu lắm đâu. Ðại cương, tôi đã xài những ước hiệu, mệnh lệnh sau đây: .so,.sp,.TS,.TE,.ce , và .ti . Tôi sẽ lần lượt giải thích công dụng vì hàng đầu có một hiệu lệnh quan trọng hơn nên tôi để riêng ra sau chót.
Mệnh lệnh .sp (space, hàng thứ 2, 18, 47, 49, và 52) có nghĩa là chừa một hàng trống. Và .sp 2 (hàng thứ 10, 13, và 43) là chừa 2 hàng trống. Dễ hiểu quá.
Mệnh lệnh .TS (table start, hàng thứ 3) và .TE thành lập một bảng liệt kê (table). Hình dạng của bảng liệt kê này được xác nhận bởi hàng chữ kế tiếp (hàng thứ 4), rằng: tất cả các mục liệt kê đều được viết sát về phía bên phải (r, right, có nghĩa là bên phải) và chỉ có một cột bề ngang bằng chiều rộng của cả trang sách, w(22P) có nghĩa là width, chiều rộng, bằng 22 pica (1 pica bằng 1/6 inch). Nhờ cặp macro này mà 4 dòng chữ "VIỆT NAM CỘNG HÒA," "Tỉnh Ðịnh Tường," "Thị xã Mỹ Tho," và "Tòa Sơ Thẩm Mỹ Tho" đều viết theo thứ tự ở góc trên, bên phải.
Mệnh lệnh .ce (center, hàng thứ 11) cho troff biết rằng phải in dòng tiếp theo đây ngay giữa trang giấy, tức là hàng chữ "ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH." Rồi .ce 4 (hàng thứ 44), có nghĩa là in ngay giữa 4 dòng kế tiếp. Do vậy mà bốn hàng chữ "Làm tại Mỹ Tho ngày 1 tháng 1 năm 1990," "Nay Kính," "(Ký Tên)," và "Nguyễn Văn X" đều được viết ngay giữa.
Mệnh lệnh .ti (temporarily indent) bảo troff xuống hàng và thụt vô đầu dòng. Rồi .ti 2 , tức là xuống hàng thụt vô 2 pica (hàng thứ 14, 19, 32, 37, 53, 55, và 57).
Ngoài ra tôi còn xài những mệnh lệnh có giá trị tức thời tại chỗ, thí dụ như s12 là đổi cỡ chữ thông thường 10 chấm (points) ra 12 chấm. Sau đó, s0 trả trở về cỡ chữ thông thường. Tương tự như vậy, f2 là đổi từ chữ thường ra chữ nghiêng. Kế f1 trả trở về mẫu chữ thường.
Trở lại hàng đầu với mệnh lệnh .so (source file). Số là .so có trọng trách hướng dẫn troff đem vô bụng mình (read in) một bài gốc, bài căn bản như kinh nhật tụng, thông thường được xài chung cho các bài bản khác. lệnh đã làm sẵn khỏi cần giải thích thêm; còn pcf.vn là cách layout trang sách theo nhà xuất bản Văn Nghệ, "personal computer format. văn nghệ," do tôi đặt ra). Ðể cho rõ ngọn nguồn, tôi xin chép luôn ra giấy:
1.po 6P
2.pl 8.5i
3.ll 22P
4.ps 10
5.vs 14
6
7.de hd
8.nr P n%
9.sp 6P
10.lt 22P
11.ie nP%2 {
12.tl ''' * (tg nP' }
13.el {
14.tl ' nP * (ts''' }
15.sp
16.ft 1
17..
18
19.de fo
20.bp
21..
22
23.wh 0 hd
24.wh -1.25i fo
Năm dòng đầu theo thứ tự có nghĩa như sau:
(1) .po 6P , tức là chừa biên (po, page offset) 6 pica,
(2) .pl 8.5i , tức chiều dài trang giấy (pl, page length) được ấn định là 8 inch rưỡi,
(3) .ll 22P , xác nhận rằng chiều dài của hàng chữ (ll, line length) 22 pica,
(4) .ps 10 , cho biết cỡ chữ (ps, point size) phải xếp là 10 points, và
(5) .vs 14 , điều chỉnh khoảng cách giữa hai hàng (vs, vertical spacing) là 14 points.
Nói tóm lại, với 5 dòng đánh giá căn bản cần và đủ này, cách layout của một trang sách hoặc một trang báo đã được hoàn tất.
Kế đến là tôi viết mệnh lệnh cho cách in ở đầu trang giấy (page header). Gồm 11 hàng, từ hàng thứ 7, .de hd (head), cho đến hàng thứ 17 có hai cái chấm chấm đi liền nhau, (..). Trong giai đoạn này tôi phải làm một bài toán rợ là lấy số trang chia cho 2 (hàng thứ 11). Nếu số chia lẻ tức là trang lẻ (hàng thứ 12), tôi cho in tên tác giả ( tg , tác giả) đi kèm tiếp theo số trang ( nP , page number). Trường hợp chẵn (hàng thứ 14), tôi cho in tựa sách ( ts , tựa sách) rồi mới đến số trang (cùng chữ nP , page number).
Troff còn một điều thắc mắc nữa: Xin hỏi cái mệnh lệnh đầu trang này có hiệu nghiệm vào lúc nào? When? Quá dễ dàng, tôi xác nhận rằng: Có hiệu nghiệm ở mỗi đầu trang. Bằng chứng là tôi đã ra lệnh cho troff ở dòng áp chót, hàng thứ 23. Rõ hơn một chút, .wh 0 hd có nghĩa là ở tận chót đỉnh của trang giấy (0 inch from the top), thì đem cái mệnh lệnh có ước hiệu là hd ra thi hành.
Hiểu được cái mệnh lệnh đầu trang rồi thì cái mệnh lệnh cuối trang (page footer) cũng trở nên dễ như cơm bữa thôi. Chỉ có ba hàng, hàng thứ 19, 20, và 21:
(1) .de fo , xác định mệnh lệnh cuối trang (define foot),
(2) .bp , tức là bắt đầu qua trang mới (beginning new page), và
(3) .. , hai chấm chấm đi liền nhau là dấu hiệu kết thúc mệnh lệnh.
Tóm lại, nếu đụng tới cuối trang thì nhảy sang trang kế. Thế thôi. Nhưng troff cũng hỏi thêm là bao giờ thì đụng? Tôi lại xác nhận: Ðến khoảng 1.25 inch trước khi đến đường đáy. Bằng chứng là tôi đã ra lệnh ở dòng chót bét, hàng thứ 24. Khỏi cần giải thích dài dòng ai cũng hiểu rằng .wh -1.25i fo có nghĩa là hễ tới điểm 1.25 inch từ dưới đường đáy tính lên (1.25 inch from the bottom, để ý là có dấu trừ ở đằng trước), thì mệnh lệnh có ước hiệu fo (foot) này phải được thi hành.
Như vậy ở bước thứ nhất gồm có đánh máy, dậm thêm macro, và đọc vào bài layout trang giấy.
BƯỚC THỨ HAI là chuyển đổi từ "raw input" qua "troff string."
cvton filename > filename.n
Trước đây, thời Mùa Xuân này ta nên làm đẹp , tôi đã tính kỹ rằng trong tiếng Việt có tất cả 134 chữ có dấu. Rõ hơn, có 67 chữ thường và 67 chữ hoa. Theo thông lệ của troff, tôi phải đặt 134 chữ này mỗi chữ một tên riêng. Thí dụ chữ ă là aa, chữ Ă là AA. Chữ â là ab, chữ Â là AB. Và cứ tiếp tục như vậy. (Có người dùng số. Thí dụ như chữ ă là a1, chữ Â là A1. Chữ â là a2, chữ Â là A2. Và vân vân). Lúc troff gặp những chữ đặt biệt này troff sẽ biết phải làm cái gì, bảo đảm không sai và không cần phải nói chi tiết ra đây. Ðương nhiên làm cách 134 chữ này cũng chạy rầm trời như ai, mặc dù có phần hơi rườm rà, luộm thuộm.
Rườm rà, luộm thuộm? Ðúng như vậy! Vì thật ra troff quyền biến hơn tôi tưởng. Ngoài việc nhận dạng các mẫu chữ đặc biệt như tôi vừa nói trên, troff còn biết "dậm chân tại chỗ" và "đánh chồng lên chữ cũ (over strike)" nữa. Troff lại học được nhiều ngoại ngữ, tiếng Tây tiếng U, tiếng Chà Và, Ma ní, đủ cỡ thợ mộc. Xin lấy một thí dụ điển hình như hai tiếng "trường tôi." Mon école , nếu muốn nói đúng theo nguyên tắc của dân Parisienne. Nhìn chữ é thì đủ biết, gặp tiếng Tây loại này troff tự động làm rụp rụp. Ngặt một nỗi troff chưa học chữ Việt, thành thử tôi phải dài công lột lưỡi, huấn luyện.
Nói cho cùng, chỉ cần troff biết "dậm chân tại chỗ" là đủ rồi (ở điểm này chẳng nên chạy theo trào lưu tiến hóa làm chi!). Tôi bèn ra lệnh cho troff hễ gặp chữ Việt có dấu của mình thì bỏ dấu trước, "dậm chân tại chỗ," rồi viết chữ sau. Hai ba dấu cũng chẳng hề hấn gì, miễn là hễ bỏ dấu rồi thì đừng nhúc nhích. Ở chỗ này làm tôi nhớ hồi ở bên nhà quá cỡ. Ðúng vậy, các máy đánh chữ Remington, Admiral... xài ở Việt Nam đều áp dụng phương cách này. Cái trục chữ không bao giờ di chuyển khi các dấu được "gõ." Thì ra không hẹn mà gặp. (Tuy nhiên, nếu input theo kiểu dấu đi trước chữ như thế này thì lúc nhìn vào input file, tôi bảo đảm chẳng có bố ai mà đọc được hết). Tóm lại, với phương pháp "bỏ dấu, dậm chân tại chỗ" này tôi chỉ cần design 42 cái dấu thôi, thay vì 134 chữ. Tất cả gồm có 2 dấu ă, 2 dấu â, 2 dấu ơ, 2 dấu ư, và 2 dấu đ cho hai loại chữ thường và chữ hoa; và 7 dấu sắc, 7 dấu huyền, 4 dấu nặng, 8 dấu hỏi, và 6 dấu ngã cũng cho hai loại chữ thường và chữ hoa. Sở dĩ có nhiều dấu sắc, dấu huyền, v.v. vì vị trí của các dấu này thay đổi luôn. Lúc xuống thấp, lúc lên cao. Lúc qua trái, lúc sang phải. Ðể dễ hiểu, tôi cũng viết hết ra giấy đây cho quý vị thấy. Sau khi chuyển sang "troff string," lá ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH có vóc dáng như dưới đây. Ðiểm cũng nên lưu ý, là function "dậm chân tại chỗ" của troff.
2 .sp
3 .TS
4
5 VI (d7 (x6ET NAM C (d7 (x6ONG H (q6OA
6 T (h0 (iinh (d5D (x0inh T (d4u (d3 (q1ong
7 Th (x0i X (n1a M (n1y Tho
8 T (q1oa S (d3o Th (d2 (h3am M (n1y Tho
9 .TE
10 .sp 2
11 .ce
12 s12 (d5D (d8ON XIN SAO L (x6UC KHAI SINH s0
13 .sp 2
14 .ti 2
15 K (aa (iinh g (d4 (h1ui (d2ong Ch (s1anh
16 L (x1uc S (d4 (x1u T (q1oa S (d3o Th (d2 (h3am
17 M (n1y Tho:
18 .sp
19 .ti 2
20 T (d2oi k (s1y t (d2en d (d4u (d3 (s1oi
21 (d0d (d2ay l (q1a Nguy (d2 (n2en V (d1an
22 X, sinh ng (q1ay 1 th (s1ang 1 n (d1am 1901
23 t (x1ai x (n1a (d5Di (d2 (q3eu H (q1oa,
24 qu (d2 (x1an Ch (d2au Th (q1anh, t (h0 (iinh
25 (d5D (x0inh T (d4u (d3 (q1ong; l (q1a con
26 c (h1ua (d2ong Nguy (d2 (n2en V (d1an Y
27 v (q1a b (q1a Tr (d2 (q3an Th (x0i Z;
28 hi (d2 (x1en c (d4u ng (x1u t (x1ai nh (q1a
29 s (d2 (s3o 111 (d0d (d4u (d3 (q1ong L (s1y
30 Th (d4u (d3 (q1ong Ki (d2 (x1et n (d2 (s3oi
31 d (q1ai, th (x0i x (n1a M (n1y Tho.
32 .ti 2
33 Tr (d2an tr (x1ong (d0d (d2 (x1e (d0d (d3on
34 n (q1ay (d0d (d2 (s3en xin (d2ong cho t (d2oi
35 sao l (x1uc 10 b (h1an khai sinh (d0d (d2 (h3e
36 ti (d2 (x1en d (x1ung.
37 .ti 2
38 Trong khi ch (d3 (q1o (d0d (d3 (x1oi
39 s (d4 (x1u ch (d2 (s3ap thu (d2 (x1an c (h1ua
40 (d2ong, mong (d2ong nh (d2 (x1an n (d3oi
41 (d0d (d2ay l (q1ong th (q1anh k (aa (iinh
42 v (q1a bi (d2 (s3et (d3on c (h1ua t (d2oi.
43 .sp 2
44 .ce 4
45 L (q1am t (x1ai M (n1y Tho ng (q1ay 1 th (s1ang
46 1 n (d1am 1990.
47 .sp
48 Nay K (aa (iinh
49 .sp
50 (K (s1y T (d2en)
51 Nguy (d2 (n2en V (d1an X
52 .sp
53 .ti 2
54 (d5D (aa (iinh k (q1em:
55 .ti 2
56 f2- B (h1an tr (aa (iich l (x1uc khai sanh.
57 .ti 2
58 - L (d2 (x1e ph (aa (ii. f1
BƯỚC THỨ BA là chạy troff (run troff). Cũng dễ dàng thôi:
tbl filename.n . troff -F /lib/nfont > filename.t
Nhưng cái khó là tìm đâu ra anh chàng troff đây? Và cái khó này nó lại đẻ ra cái khổ là đào đâu ra tiền để mua một cái máy điện toán có troff command đây? Troff software package cho máy điện toán cá nhân, DOS systems, giá hiện thời (đầu năm 1990) cũng còn quá mắc. Ðến những $695 US đô-la do hãng Elan Computer Group độc quyền (?) biến chế và phát hành từ bản gốc của AT&T. Xin xem cái quảng cáo mà tôi đính kèm ở một trong vài trang sau. (Hint: troff của tôi làm ra, modified và compiled với MS-DOS C language compiler, mặc dù không đủ hết function nhưng vẫn chạy tiếng Việt ngon lành. Trở ngại chính chỉ vì MS-DOS không biết số âm, negative number, và không phân biệt được chữ thường với chữ hoa. Nhưng tôi chỉ cần mỗi cái "dậm chân tại chỗ" là đủ, cần và đủ).
Nếu đi sâu vào chi tiết một chút thì quý vị sẽ thấy troff thật ra chỉ có mỗi một nhiệm vụ là: xếp chữ . Cứ tuần tự lấy chữ này xếp kề chữ kia, hết hàng thì xuống hàng, hết trang thì qua trang. Ðại để như vậy. Sau khi run troff xong, xin hãy cùng tôi theo dõi mỗi một trang đầu của bản output dài mười mấy trang của tờ ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH dưới đây thì quý vị sẽ rõ.
1x T ps
2x res 720 1 1
3x init
4V0
5p1
6x font 1 NR
7x font 2 NI
8x font 3 NB
9x font 4 NX
10x font 5 R
11x font 6 I
12x font 7 B
13x font 8 BI
14x font 9 S1
15x font 10 S
16s10
17f1
18H720
19V990
20h1515cV
2172Ih41Cd7
22Cx6
23cE
2472Tw95N81A72Mwh122cC
25h72Cd7
26Cx6
27cO
2878N81Gwh106cH
29h83Cq6
30cO
3178An130 0
32H720
33V1120
34h1838cT
35h67Ch0
36Cii
3732n61hwh89Cd5
38cD
39h78Cx0
40ci
4132n61hw89Th67Cd4
42cu
43h61Cd3
44Cq1
45co
4650n61gn130 0
47H720
48V1250
49h1944cT
5067hh61Cx0
51ci
52w60Xh70Cn1
53ca
54w84Mh94Cn1
55cy
56w82T67h61on130 0
57H720
58V1380
59h1643cT
60h67Cq1
61co
6250aw84Sh63Cd3
63co
64w78T67hh61Cd2
65Ch3
66ca
6756mwh117cM
68h94Cn1
69cy
70w82T67h61on130 0
71H720
72s12
73V1770
74h392Cd5
75cD
76h94Cd8
77cO
7894Nwh131cX
7984I49Nwh131cS
8076A86Owh128cL
81h80Cx6
82cU
8397Cwh120cK
8494Hh100cA
8586Iw83S76I49N97Hn130 0
86H720
87s10
88V2160
89h200cK
90h78Caa
91Cii
9232n61hw89gh54Cd4
93Ch1
94cu
9561iwh60Cd2
96co
9750n61gw82C72hh61Cs1
98ca
9956n61hw89Lh67Cx1
. . .
. . .
. . .
446x trailer
447V6120
448x stop
Bỏ qua phần lẩm cẩm set up nằm phía trên đầu, vọt xuống hàng thứ 16, đơn giãn có 3 chữ:
(1) s10 , tức là xác định cỡ chữ 10 (size 10), và hàng 17 vỏn vẹn cũng chỉ có hai chữ:
(2) f1 , nhưng troff đã khẳng định rằng sẽ in loại chữ thường (f1 = thường, f2 = nghiêng, f3 = đậm, và f4 = nghiêng đậm).
Rồi đến hàng thứ 18:
(3) H720 , tức là vị trí ngang được xác nhận ( H, horizontal, hoành độ ): 720 points tính từ bên trái tờ giấy. Nghĩa là chừa lề 1 inch vì 720 points = 1 inch.
Tiếp theo hàng thứ 19:
(4) V990 , rõ ràng vị trí dọc cũng được ghi nhận ( V, vertical, tung độ ): khoảng 1 inch rưỡi tính từ đầu trang giấy.
Có được cỡ chữ, loại chữ và vị trí xong, troff bắt đầu xếp hàng chữ "VIỆT NAM CỘNG HÒA." Bây giờ chỉ cần quan sát một chữ VIỆT thôi.
Hàng thứ 20:
(5) h1515cV , tức là từ điểm gốc có tọa độ 720x990 troff di chuyển hàng ngang thêm 1515 points nữa ( h có nghĩa là horizontal move ) và xếp chữ V ( c có nghĩa là character ).
Hàng thứ 21:
(6) 72Ih41Cd7 , có nghĩa là xề qua bên phải 72 points, xếp chữ I ( 72I ), tiếp tục dạt hàng ngang 41 points ( h41 ), đặt vô dấu â ( C có nghĩa là chữ mới được sáng chế ra, downloadable character, còn d7 là ước hiệu của dấu â nằm trên chữ Ê ).
Hàng thứ 22:
(7) Cx6 , "dậm chân tại chỗ" và dệnh luôn vào đó dấu nặng ( C, downloadable character như trên và x6 là dấu nặng dưới chữ Ê ).
Hàng thứ 23:
(8) cE , tiếp tục "dậm chân tại chỗ" và xắn thêm vô đó chữ E.
Hàng thứ 24:
(9) 72Tw95N81A72Mwh122cC , đến đây phải di chuyển hàng ngang 72 points, gắn vào chữ T ( 72T ). Vậy là xong được chữ VIỆT. Rồi trong khi bận rộn moi trong hộp đựng chữ để tìm chữ N cho chữ NAM, troff bèn chừa một khoảng trống 92 points ( w92, w là width, chiều rộng phải chừa trống ) như quý vị thấy...
Nói đến đây, tôi cũng đã hụt hơi. Phải nghỉ mệt. Nhưng, nếu quý vị thích thì cứ xem tiếp đi, bảo đảm troff làm đi làm lại y chang một màn: đặt chữ này kế chữ kia, hết hàng xuống hàng, hết trang qua trang. Thế thôi. Máy xếp chữ mà!
BƯỚC THỨ TƯ là chuyển sang PostScript language.
cvtops -F /lib/nfont filename.t > filename.ps
Chưa hết mệt, nhưng tôi đã lỡ lải nhải rồi thì cũng nên bàn tiếp cho nó xong việc. Trước khi quý vị chìm vào cơn buồn ngủ triền miên. Tôi cũng biết, sử dụng danh từ chuyên môn nhiều quá thì không buồn ngủ sao được? À, mà PostScript language coi vậy chớ cũng hấp dẫn lắm, mới lạ lắm. Trẻ măng hà (chưa đến 10 tuổi thì phải). Dĩ nhiên chỉ hấp dẫn, mới lạ là cho những ai dám dấn thân vào nghiệp xếp chữ như... tôi mà thôi. Phải không các bạn đồng hành? Tương tự như troff, để quý vị có dịp nhận diện tận mắt, tôi lại chép ra đây trang đầu tiên của hơn hai mươi trang PostScript.
1%!PS-Adobe-2.0
. . .
. . .
. . .
264DDEndProlog
265DDBeginSetup
266. . .
267DDEndSetup
268DDPage: 1 1
26910 NR sf
2702235 990 m
271(VI)2235 t
272renv
273DDBeginFile: /lib/font/devps/charlib/d7
274/build_d7 {
. . .
. . .
. . .
285} def
286DDEndFile
287senv
28810 NR sf
2892348 990 m
29033 build_d7
2912381 990 m
292()2348 t
293renv
294DDBeginFile: /lib/font/devps/charlib/x6
295/build_x6 {
. . .
. . .
. . .
306} def
307DDEndFile
308senv
30910 NR sf
3102348 990 m
31133 build_x6
3122381 990 m
313(ET)2348(NAM)2515(C)2790 t
3142862 990 m
31533 build_d7
3162895 990 m
317()2862 t
3182862 990 m
31933 build_x6
3202895 990 m
321(ONG)2862(H)3127 t
322renv
323DDBeginFile: /lib/font/devps/charlib/q6
324/build_q6 {
. . .
. . .
. . .
335} def
336DDEndFile
337senv
33810 NR sf
3393210 990 m
34033 build_q6
3413243 990 m
342(OA)3210 t
3432558 1120 m
344(T)2558 t
345renv
346DDBeginFile: /lib/font/devps/charlib/h0
347/build_h0 {
. . .
. . .
. . .
360} def
361DDEndFile
362senv
36310 NR sf
3642625 1120 m
36533 build_h0
3662658 1120 m
367( 365nh)2625()2807 t
368renv
369DDBeginFile: /lib/font/devps/charlib/d5
370/build_d5 {
. . .
. . .
. . .
381} def
382DDEndFile
383senv
38410 NR sf
. . .
. . .
. . .
1350DDTrailer
1351done
1352DDPages: 1
Những chấm chấm ở khoảng giữa không có nghĩa là tôi dấu nghề đâu nghen (?), nhưng nhiều functions lắm, ngay đoạn đầu đã dài đến bốn năm trang nên tôi không tiện viết ra. Cũng nên biết qua, với PostScript language, những hàng được dẫn đầu bởi dấu % chỉ là những ghi chú (comments) của người viết program, không có một tác dụng nào khác.
Tương tự như phần troff, bỏ qua mấy trăm hàng lẩm cẩm set up nằm ở trên đầu, vọt xuống hàng thứ 269:
(1) 10 NR sf , có nghĩa là cỡ chữ 10 và loại chữ thường ( NR, tức là New Century School Book-Roman ) được thiết lập bởi function sf (size and font).
Kế đến là hàng 270:
(2) 2235 990 m , tức là di chuyển ( m, move ) đến tọa độ 2235 ngang và 990 dọc.
Có được cỡ chữ, loại chữ và vị trí xong rồi, thì tiếp theo là phần xếp chữ. Hàng 271:
(3) (VI) 2235 t , không có gì khác hơn là xếp hai chữ V và I bắt đầu từ vị trí 2235 ngang ( t có nghĩa là text ).
Bây giờ đến lúc tôi phải vẽ (build) dấu â cho chữ Ê. Bằng 12 hàng tiếp theo đó. Mà thôi, hãy bỏ qua 12 hàng rắc rối, lỉnh kỉnh này đi quý vị sẽ thấy dấu â được xếp kề bên chữ I bởi hàng thứ 292 như dưới đây:
(4) () 2348 t , có nghĩa là bỏ dấu â từ vị trí 2348.
Tương tự như dấu â, dấu nặng cho chữ Ê cũng được vẽ (build, với 12 hàng rắc rối, lỉnh kỉnh khác) và chấm ở cùng một vị trí bởi hàng thứ 311:
(4) 33 build_x6 .
Cũng nên biết các dấu chữ Việt này chỉ vẽ một lần thôi, rồi cứ gọi lại xài hoài bằng tên riêng build_.. của nó.
Bây giờ đến hàng thứ 313:
(5) (ET)2348(NAM)2515(C)2790 t , được hiểu là xếp hai chữ E và T từ vị trí 2348, xếp ba chữ N, A, và M từ vì trí 2515. Và sau hết là xếp chữ C từ vị trí 2790...
Chắc quý vị đã bắt nhức đầu... Thôi, để tôi nói tóm lại: PostScript language cũng tương tự như troff mà thôi, một cái máy xếp chữ không hơn không kém.
BƯỚC THỨ NĂM, bước sau cùng, là in ra giấy trắng mực đen.
print filename.ps
Chính cái vụ in ra giấy trắng mực đen hơi lộn xộn này mà tôi phải chuyển từ troff language qua PostScript language. Tại vì PostScript cho phép tôi vẽ (build) dấu cho chữ Việt. Còn troff hả, cái ông bạn này cù lần quá, chỉ cho phép tôi xài những gì anh ta có mà thôi. Không sửa chữa, biến cải được cái gì hết trọi. Ðến đây kể như xong, công khó nhọc được đền bù bằng cái "khỏe ru bà rù" ở giờ phút cuối. Tiền vận long đong thì hậu vận phải được an nhàn. Vì cái print command căn bản này thì máy điện toán cá nhân nào cũng có. Và sướng một chỗ là không cần phải biến cải chi hết. Cứ lấy đó mà xài. Cuối cùng, tờ ÐƠN XIN SAO LỤC KHAI SINH của tôi đã được phụt ra từ cái PostScript Laser Printer thuộc loại mắc tiền, mercedes.
Sau "năm bước tiến đến thành công" được trình bày như trên, để kết luận, phương pháp làm typesetting, tức xếp chữ, cho chữ Việt của tôi mới bàn qua coi bộ chắc ăn như bắp. Quý vị chỉ cần làm năm động tác sau đây:
vi filename
cvton filename > filename.n
tbl filename.n . troff -F /lib/nfont > filename.t
cvtops -F /lib/nfont filename.t > filename.ps
print filename.ps
Cũng nên nói qua, ngoài các command vi, cvton (convert to New Century School Book font, NCSB font) , tbl, troff, cvtops (convert to PostScript language), và print , quý vị cần phải có rất nhiều chương trình phụ trợ (support files), mà tôi thường đặt nếu ai đó làm biếng như tôi, chịu khó viết *.bat file , thì năm bước tiến tới thành công sẽ được rút gọn như vầy:
vi filename , file creating
cton filename , convert to NCSB font
pcfn filename , pc format, NCSB font
pcpnl filename , pc postscript, NCSB font, landscaping format
pcprint filename , print postscript output file
Nhưng thử hỏi có ai dám bỏ tiền ra khoảng $1500 đô-la trung bình để mua một cái máy điện toán cá nhân, và tối thiểu cũng đến $4500 đô-la để mua một cái máy PostScript Laser Printer (không phải loại máy HP Jet II thông thường đâu nha), cho việc... viết lách, làm báo tặng? Chính tôi cho đến bây giờ "thợ rèn cũng chưa có dao ăn trầu." Toàn xài ké mấy cái dao của... công-xi. Tuy vậy, nếu những ai đó tin tưởng ở tôi, muốn âm thầm ra tay tự thoa son dồi phấn cho mình, thì xin cứ liên lạc với hành giả, tác giả là tôi đây. Thử xem coi mình có tìm gặp được một mùa Xuân trong đời hay không? Nên nhớ là nếu thiếu hoa quả, bánh trái, trà nước để... cúng tổ, thì có thể phép lạ sẽ không được linh lắm.
05. ÐÓN XUÂN, ÐEM TÂM TÌNH VIẾT TIẾNG VIỆT
NGUYỄN TẤN HƯNG
Ðầu xuân khai bút:
Ma, má, mà, mạ, mả, mã
Không, sắc, huyền, nặng, hỏi, ngã
- Trời đất, đầu xuân khai bút mà thơ làm như thế này thì chết thiên hạ hết. Ít ra cũng phãi: tháng giêng là tháng ăn chơi ... Vậy mới gọi là thơ.
- Ý, hay lắm chớ. Coi vậy chớ không phãi vậy à nghen.
Ngẫm nghĩ lại coi, không dấu và năm dấu tạo thành sáu chữ, sáu nghĩa. Sáu nốt nhạc. Thiệt là tuyệt diệu, thiệt là phong phú. Nhưng ngặc một nỗi, đối với những người nói giọng Sài Gòn như tôi, đều ghi nhận chĩ có năm hoặc cao lắm là năm nốt rưỡi mà thôi. Phãi không quý bà con?
Có lần tôi phát âm liền tù tì sáu chữ trên cho một người bạn Mỹ nghe, đễ nó thưỡng thức những âm giai tiết điệu hết sức dìu dặt trong ngôn ngữ và tiếng nói Việt Nam. Vậy mà nó cười khan và không chút ngần ngại nói với tôi rằng:
- Tao nghe chĩ có mỗi một nốt.
- Tầm bậy. Khỗ quá. Nói chuyện với mầy thiệt chẵng khác nào đàn khãy tai trâu.
Hét xong mới thấy tội nghiệp cho nó. Rồi xa hơn một chút, tôi ngậm ngùi tội nghiệp cho chính tôi. Lỗ tai cũa tôi cũng chẵng hơn gì nó cho cam. Rắc rối. Rắc rối chĩ vì hai dấu, hai chữ sau cùng. Tại sao không giãn dị hóa, hiện đại hóa, cập nhật hóa... nó cho rồi? Ngôn ngữ và văn tự vẫn là những gì thường xuyên biến đỗi từ thời này qua thời khác kia mà! Từ "blời" trỡ thành "trời" đâu có khó khăn? Chính vì vậy tôi muốn làm thữ chuyện tày trời: nhập chung hai dấu sau cùng thành một. Bớt sáu nốt nhạc còn năm.
Mà không phãi đợi tới bây giờ, ngay chỗ này tôi mới bắt đầu làm đâu. Coi kỹ lại coi, tôi đã làm từ khuya rồi. Từ dòng thứ tư cũa bài này lận. Có nhận ra không? Không phãi trật lỗi chính tã. Chĩ tại vì tôi cố tình làm như vậy. Không còn dấu hõi nữa. Toàn là ngã. Nhưng, viết ngã, nói hõi. Quý vị có nghe tôi phát âm toàn là hõi không? Ôi, thiệt là tiện lợi. Thiệt là phù hợp với các ngôn ngữ có vần abc trên thế giới.
- Không được, không thễ được...
- Hãy khoan... đừng la, đừng rầy. Tôi sẽ sẵn sàng chấp nhận nghe la, nghe rầy mà. Ðâu có chạy đằng trời nào cho được. Nhưng hãy cho tôi nói hết cái lý do, cái tâm tình cũa tôi tại sao tôi phãi "làm bậy" như vậy chớ.
Tại vì đoạn trường ai có qua cầu mới hay . "Nói và nghe," thiệt tình chẵng ai chấp nhứt. Giọng Quãng giọng Nam, giọng Bắc giọng Huế đều xài được, hiễu được và không ai cấm cãn. Chĩ "viết và đọc" mới khỗ. Một nỗi khỗ canh cánh bên mình, đã dằn dặt đeo đuỗi những người còng lưng ra công bõ dấu. Từ ngàn xưa cho đến bây giờ.
Tôi bõ dấu những gì tôi viết nên tôi biết. Tình thiệt, tôi đã nếm cái mùi "trật dài dài," "bị sữa sai dài dài" hơi đau thương đó.
Ban đầu tôi hõi những người bạn gốc Bắc. Nhưng, chính những người bạn gốc Bắc chính cống cũng đã nhiều lần... không đúng. Mất tin tưỡng. Rồi không phãi lúc nào mình cần đến thì bạn bè lại xuất hiện ngay như quỹ nhập tràng. Bõ thằng bạn trong túi không được cho nên tôi đành nhét vô bị cuốn tự điễn, Việt-Anh và Anh-Việt cũa Nguyễn Văn Khôn. Lẽ dĩ nhiên loại nhõ, bõ túi. Lại trật. Lãnh đạo, lãnh lương, ngữa tới, nẫy lui, xin làm ơn coi lại coi. Xãy ra đều đều những chữ không đáng trật. Ðại khái mấy chữ sai dấu hõi ngã này đã làm cho tôi nhớ đời. Bèn cõng theo ông Nguyễn Văn Khôn thiệt bự. Chắc ăn hơn. Nhưng lại cồng kềnh, bất tiện quá.
Thiệt khỗ. Suốt đời khỗ. Chẵng biết tâm sự cùng ai.
- Tại sao ngươi không tâm sự cùng với máy điện toán?
- À há, cũng có lý. Ít ra cũng còn một vài sinh vật không máu không tim có thễ hiễu được mình. Nhất là anh bạn Unix (rg, con đẽ cũa Bell Laboratories.
Tôi thích anh bạn Unix này tại vì anh có nhiều thằng con khôn ngoan chi lạ. Ngoài vi, tbl, troff ... mà tôi thường nhắc tới nhắc lui, còn có chàng spell (đánh vần) rất giõi về mục nhớ nhiều và nhớ dai. Tôi dám nói nó nhớ hết mấy ngàn chữ tiếng Anh trong cuốn tự điễn hiệu Merriam-Webster, bão đãm không trật một chữ nào. Chẵng ai tin tôi sao? Mà nói cho ngay, thời buỗi này không riêng gì anh Unix mới có spell . Những word processor khác cũng đã có rồi. Với spell , người ta rất dễ dàng biết tất cã các chữ sai lỗi chính tã trong một bài viết. Chĩ cần làm: spell filename ..., rồi chờ nó in ra trên màn ãnh.
Nếu không muốn cõng ông Nguyễn Văn Khôn suốt đời, theo tôi nghĩ, tôi phãi chế một đứa con spell riêng cho tiếng Việt. Nghĩa là, trước tiên, tôi sẽ chép nguyên bộ Nguyễn Văn Khôn vào computer; rồi kế đó, so sánh từng chữ một trong bài viết với cuốn tự điễn này. Bài viết có 1000 chữ thì phãi so sánh 1000 lần. Trỡ ngại là ỡ chỗ đó. Nếu bớt đi dấu hõi, là dấu không có trong mẫu tự quốc tế, thì công việc bão đãm sẽ có phần giãn dị hơn nhiều. Tỗng số chữ phãi tìm, đễ so sánh trúng trật, khi chạy spell cũng sẽ giãm đi một số không nhõ. Và nếu được như vậy thì trong tương lai không còn luật lệ hay ngoại lệ đễ phãi nhớ nữa. Không sắc hõi, huyền nặng ngã coi như tạm gác qua một bên.
Có một điều nữa làm tôi bận tâm không ít là giữa những tờ báo lớn, những ban biên tập lớn, sự khác biệt về chính tã vẫn còn dài dài. Không riêng gì hõi ngã mà ngay cã d với v , d với gi , c với t , x với s , ch với tr , và vân vân. Làm như mạnh ai muốn làm gì thì làm, muốn viết sao thì viết, không có gì thống nhất hết. Bỡi vậy biết đâu chừng nhờ có một spell program cho tiếng Việt mà người mình có cơ hội xích lại gần nhau.
Tôi nghĩ tôi phãi nương vào đây mà đánh trống lãng một chút. Chạy tội một chút. Cái tội dám làm chuyện động thiên đình. Nè, đâu phãi chĩ những người nói giọng Sài Gòn mới bị trật lỗi chính tã? Những người nói giọng Hà Nội cũng vậy, hay trật chữ s , chữ x , chữ ch , chữ tr như đã nêu trên. Sữ dụng thành xữ dụng, trong suốt thành trong xuốt . Ðại khái là thế. Còn nữa. Giây phút chạnh lòng với giây phút trạnh lòng thì cái nào đúng cái nào sai? Và đi về miền Trung, người nói giọng Huế thì trật ỡ những chữ nào? Chẵng lẽ mô, tê, răng, rứa? Chừ ! Làm ơn mách nước giùm coi hĩ .
À, có rồi. Trong bài Quãng Trị, Ðất và Người (Làng Văn 44, trang 69), tác giã Trần Văn Tích có vẽ chê cách phát âm cũa người Huế quá xá. Thiếu chính xác ỡ vần g và không g cuối chữ. Thí dụ như vầy, "không có cây nạng đễ chống thì rõ là hoạn nạn ." Nạng và nạn , làm sao mà phân biệt ỡ cái âm đây? Ðã vậy còn thêm chữ c và chữ t ỡ cuối chữ nữa. Thí dụ thế này, " ước gì có dĩa bánh ướt ăn cho đã." Ước và ướt , cái giọng khác nhau ỡ chỗ nào? Tôi cứ phân vân hoài. Thiệt có sự phát âm phân biệt này sao? Nếu đúng như vậy thì tôi phãi phục sát đất. Tôi đầu hàng. Tôi chịu thua. Xa lắc xa lơ.
Rồi trong bài Câu Chuyện Danh Từ Khoa Học Và Danh Từ Y Khoa (Văn Học số 39, trang 7), bác sĩ Trần Ngọc Ninh có nêu lên vấn dề phiên âm các gianh từ khoa học và y khoa ngoại quốc. Những gianh từ không thễ giịch ra tiếng Việt dược như tên thầy thuốc Pasteur, Parlov... chẵng hạn. Ông chũ trương khi phiên âm tiếng ngoại quốc nên bỏ những chữ có râu (ơ, ư) có mũ (ă, â, ê, ô) có nét ngang đặc biệt (đ) và bỏ cả những dấu thanh (sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng) để đỡ rườm rà việc in, dầu là in bằng máy điện tử . Nếu làm theo lời bác sĩ Ninh dề nghị thì tôi thấy tiếng phiên âm nào có khác tiếng ngoại quốc là bao. Thà dễ nguyên cho tiện. Nhưng dây là chuyện cũa bác sĩ Ninh, tôi không giám lạm bàn. Diều tôi muốn nói là, theo tôi, chung cho mọi trường họp chữ Việt chớ không riêng gì dợi tới lúc phiên âm, ta có thễ bõ dược chữ d có nét ngang dặc biệt. Bằng cách thay chữ d có nét ngang dặc biệt bằng chữ d thường và thay chữ d thường bằng chữ gi. Tôi dã áp giụng diều tôi vừa mới nói ngay trong doạn này như quý vị có thấy? Vì chưa quen nên quý vị khó dọc phãi không? Chính tôi cũng vậy. Nhưng nếu ta tập phát âm mẫu tự d như tiếng Anh tiếng Pháp thì giần giần sẽ dược thôi. Còn mẫu tự ghép gi thì giễ hiễu rồi, bão dãm không gì trỡ ngại!
Trước đó không lâu tôi có đọc hai bài viết với nhanđề Mặc Giáo và Lão Giáo (Việt Nam Tự Do số 52, trang 11-14, trích đăng từ báo Ðộc Lập) cũa họcgiã Hoàng Văn Chí. Hai bài viết ngắn, gọn, nhưng rất đầyddũ ýnghĩa về xuấtxứ và tônchĩ cũa hai tôngiáo này. Bútpháp cũa cụ linhđộng quá, giọng văn cũa cụ tươimát quá, ngay cã khi cụ viết về Ðạo. Rất dễdàng, dễhiễu cho người đọc mặcdầu cụ đang nói về những vấnđề rắcrối khóhiễu: tâmlinh, thiềnhọc. Tôi mong được đọc bài cũa cụ viết về các đạo khác như Trang Giáo, Khỗng Giáo, Nho Giáo... mà chưa có dịp. Nhưng điễm đáng nói trong vấnđề chữ Việt là tôi thấy hai bài này có lối xếpchữ đặcbiệt hơn những trang báo khác. Cũng không phãi là đẹpđẽ gì hơn, mà chĩ lạ lạ ỡ chỗ những chữ đôi được in dínhliềnnhau. Không cần có gạchnối hay chừa khoãngtrống gì cã. Tươngtự như phần trên, phần này tôi cũng đã ápdụng điều tôi vừa mới trìnhbày ngay ra đây cho quy'vị thấy luôn. Ðối với tôi, chẵng có gì là khó đọc cã. Còn dễ đọc hơn đọc điệntín gữi về nhà hay bên nhà gữi qua, viết dính chùm theo luật một chữ không quá mười mẫutự. Ðoạntrường này hìnhnhư dân lưuvong ai ai cũng đã qua cầu. Buỗi ban đầu, hãng Western Union tính tiền cái điệntín theo số chữ trong bãn tin. Về sau, không biết ai máchbão mà khámphá ra cái nghệthuật viết dính chùm cũa người Việt mình, bèn tính thêm 10 đôla cho những bức điệntín không được viết bằng tiếng Mỹ. Kễ như Tây, Tàu, ChàVà, NaNí... bị họa lây, cũng vui. Nếu cứ viết theo kiễu viết điệntín này lầnhồi tiếng ViệtNam sẽ không còn là tiếngđơnâm nữa. Rồi cái gì sẽ đến với chữ Việt đa âm đây? Nếu không phãi là dấunhấn và vịtrí cũa nó? Cùng sự lêngiọng xuốnggiọng hoặc đãyddãydàihơi, cócacókệ ỡ vần cuối như dân miền Nam nước Mỹ? Thữ làm một câu vọngcỗ với chữ Việt đa âm như sau đây thì sẽ biết: Anh với em nào phãi là người sống nơi thâmsơncùngcốc mà không thễ ví như đôi traitàigáisắc Lương Sơn Bá với Chúc Anh ơ... ơ Ðài... Ðúng là quĩkhốcthầnsầu! Rồi nếu đi xa hơn một chút, nếu cuốn tựđiễn Nguyễn Văn Khôn được chép vào computer theo lối này thì sẽ ngắn và gọn biết bao!
Trong hai đoạn trên, những đề ngị thai đỗi cho chữ Việt xét ra cũng không đến đỗi cầu kì qái đãn như đề ngị (và thực hành, riêng mỗi một mình người đề xướng) cũa ông Nguiễn Ngu Í. Ông đề ngị bõ chữ "y" và "Y", dùng hai chữ "i" và "I" mà thôi: "kỹ niệm" thành "kĩ niệm" (nhưng Thanh Thúy vẫn giữ nguiên?). Xa hơn một chút, ông còn đề ngị thai chữ "ngh" bằng chữ "ng", như "nghi lễ" thành "ngi lễ" và thai chữ "qu" bỡi chữ "q", như tựa sách "Qê Hương" cũa ông. Cũng là một í kiến đóng góp cho mục làm đẹp, làm mới chữ Việt có một không hai. Xin đọc bài Chén Trà, Cây Bút và Ngọn Ðèn cũa Hồ Trường An (Làng Văn số 72, trang 29 ).
Còn nói về phiên dịch, khác một trời một vực với phiên âm, từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia thì phãi biết, thời đại này là thời đại machine translation , dịch bằng máy. Bõ cuốn sách tiếng Mỹ đầu này, chạy lại đầu kia lấy ra cuốn sách tiếng Pháp, hoặc tiếng Ðức, Ý, Nga, Tây Ban Nha, Nhật Bãn... Nói cho ngay, máy chĩ dịch đến một mức độ nào đó thôi: bãy đến tám chục phần trăm là giõi rồi. Thợ viết phãi rà lại là lẽ đương nhiên. Tiết kiệm rất nhiều thì giờ vì, trung bình, thợ dịch chuyên nghiệp dịch xong một cuốn sách đôi ba trăm trang cũng mất đến nữa năm. Tiết kiệm rất nhiều tiền bạc vì, trung bình, giá dịch một trang cũng lên đến 150 đô la hoặc 15 xu một chữ.
Chắc quý vị đang tiếc hùi hụi rằng tại sao người mình chưa có ai nghĩ ra hay đứng ra làm việc quan trọng này có phãi? Lại chậm chân hơn thiên hạ nữa rồi! Xin thưa không! Thiệt ra, dân tộc ta đã đi tiên phuông trong lãnh vực này đó chớ. Lịch sữ dịch máy, machine translation , ghi nhận rằng, không phãi người mình mà là Mỹ, đã nghiên cứu vấn đề này từ những 22 năm về trước, năm Mậu Thân, 1968. Nhằm mục đích dịch nhanh chóng một số tài liệu quân sự cho đồng minh Việt Nam. Nhưng khỗ nỗi, chẵng biết vì tiếng Việt có khó quá chăng hay dụng cụ điện toán lúc bấy giờ còn... phôi thai mà nhân viên Bell Laboratories đành phãi bõ cuộc. Dịch máy cho tiếng Việt đã chết từ trong trứng nước. Cho đến ngày hôm nay, máy điện toán đã phát triễn đến mức cùng cực, hầu như các nước tân tiến nào cũng có chương trình dịch máy, machine translation program , từ tiếng Mỹ qua tiếng riêng cũa họ. Nhưng tiếng Việt mình rồi cũng chưa có. Theo tôi, có lẽ tại vì tiếng cũa ta rắc rối quá đi thôi. Bỡi vậy, bằng một đường lối, một phương cách nào đó, càng giãm thiễu được những qui luật, những ngoại lệ cũa tiếng mình thì càng hay. Ðơn giãn hóa cho đến khi nào bắt một người à Rập học tiếng Việt dễ như hắn học tiếng Mỹ thì ta mới có cơ hội bành trướng chữ nghĩa sang xứ người. Bằng không, rồi cũng sẽ là một ngôn ngữ chết như tiếng Ðức, tiếng Pháp... không ai thèm học nữa.
Xa hơn một chút, Mỹ còn làm ra máy... phân tích văn chương. Gọi nôm na ra là bàn tháo ráp, đục đẽo cũa thợ viết, writer's workbench , do Bell Laboratories sáng chế. Dễ xài lắm, tuy có nhiều cách. Riêng tôi, tôi chĩ cần bõ cuốn sách cũa mình vô lò, xào nấu với mỗi anh chàng wwb command là xong. Tại vì công tác chính cũa wwb command là dò lại các chỗ sai và phê bình nghệ thuật hành văn (proofreading and stylistic analysis). Trong đó có đũ cã cách chấm câu (punctuation), lỗi chính tã (spelling), lỗi văn phạm (grammar), lỗi viết câu lòng thòng luộm thuộm (split infinities and redundancies), lỗi dùng chữ cầu kỳ khó hiễu (awkward phrases), v. v. Sau khi phân tích xong, máy... phân tích văn chương sẽ kết luận trình độ viết cũa cuốn sách nằm ỡ lớp mấy, lớp 8 hay lớp 12 chẵng hạn! Rồi còn bày đặt làm tài khôn hơn, đề nghị chỗ này sữa lại thế này, chỗ kia viết lại thế kia nữa. Bao giờ thì mình mới chế được một cái máy loại này? Có lẽ câu trã lời còn tùy thuộc rất lớn vào việc giãn dị hóa tiếng Việt! Nhưng đến chừng đó chắc chắn phãi nói là rất kẹt cho các nhà văn, nhà thơ. Sẽ rớt đài dài dài. Vì máy... phân tích văn chương không cho phép nhà văn, nhà thơ thã hồn mình theo tâm tình riêng tư hoặc dễ dàng đễ ngoại cãnh chi phối rồi viết "văn bất thành cú." Nhưng thiễn nghĩ, nếu ai đó cố tình viết "văn thành cú" thì sẽ không bao giờ trỡ thành nhà văn, nhà thơ vậy.
Ông Phạm Quỳnh có nói: Truyện Kiều còn, tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước ta còn . Bây giờ tôi xin mạng phép phụ họa thêm: "Tiếng ta còn, nước ta còn. Tiếng ta mới, nước ta mới." Cái thế giới mới mà tôi tin tưỡng dễ dàng hơn cho chính tôi và có thễ dễ dàng hơn cho người ngoại quốc muốn học tiếng Việt Nam. Cái thế giới viết toàn ngã, mà phát âm toàn hõi. Bão đãm nhẹ nhàng cho lỗ tai và khõi phãi nhọc công uốn lưỡi.
Nhưng trong cái thế giới mới này những người lỡ vận có lẽ là những người diễn ngâm và những ca sĩ. Không biết phãi ngâm, phãi hát như thế nào? Thữ tưỡng tượng có ai dám hát toàn dấu hõi như vầy: Dĩ vãng, tìm đâu thấy... Có người sẽ té ngữa và cười... ra nước mắt. Thôi, thì hãy tiếp tục cười cho vui những mấy ngày xuân đi. Cho tôi hã dạ.
Phàm những đề nghị đỗi mới, nhất là trên phương diện ngôn ngữ, thường rất ít khi được chấp nhận. Tuy nhiên, nếu mình cứ theo luật Murphy tĩ dụ như if it wasn't broken, don't fix it (nếu nó không hư thì đừng có sữa), thì có lẽ trong thế kỹ hai mươi này không bao giờ có phi thuyền, không bao giờ có vệ tinh, cũng không bao giờ có những máy điện toán cá nhân thu nhõ lại từ những máy điện toán khỗng lồ. Dám đưa ra những đề nghị đỗi mới đã là can đãm. Nhiều người đã suýt chết hoặc chết khi đã liều lĩnh đưa ra những nhận định mới đó chớ. Một Galilleo ỡ thế kỹ 16 đã dám nói trái đất quay xung quanh mặt trời chẵng hạn. Một Nguyễn Trường Tộ ỡ thế kỹ 19 đã dám dâng biễu canh tân quốc gia xứ sỡ Việt Nam chẵng hạn.
Bỡi thế cho nên, theo tôi, những đề nghị đỗi mới càng "quái đãn," lắm lúc lại càng có giá trị. Ðừng bác bõ tức thì, you never know if you don't try (không làm thữ thì sao biết được). Trên thế giới này biết bao nhiêu cơ hội ngàn vàng đã vượt khõi tầm tay khi những đề nghị quái đãn đó đã bị xem thường. Có khi làm sụp đỗ cã một công trình xây dựng lâu dài cũa một nước. Như Thụy Sĩ chẵng hạn. Vào những năm 68, 69 có thễ nói 90 phần trăm đồng hồ bán ra thị trường là đã xuất phát từ xứ này. Nhưng chĩ trong vòng hai mươi năm sau, mức độ đóng góp cũa Thụy Sĩ vào thị trường đồng hồ đã tụt xuống dưới 10 phần trăm. Những đồng hồ chính xác, với những bánh xe quay trên trụ chốt làm bằng đá quý, đã nhường chỗ cho những đồng hồ chính xác hơn, làm bằng chất silicon rẽ tiền. Những Omega, Rolex, Longines, Rado... đã được thay thế bỡi những "quart" sãn xuất hàng loạt bỡi Seiko, Timex. Có ai ngờ đâu cái "quart" đầu tiên cũa nhân loại lại được phát minh từ chính nước Thụy Sĩ vào năm 67! Bây giờ Thụy Sĩ có quay ra chịu xài cái phát minh cũa mình thì, than ôi, cũng đã muộn rồi!
Phần tôi, lẽ dĩ nhiên, tôi không có ôm mộng được làm một Galilleo, một Nguyễn Trường Tộ, hay một nhà phát minh đồng hồ điện tữ gì gì hết. Chĩ muốn đưa ra một ý kiến xây dựng nhõ nhoi và mong những ai "bão thũ" đừng vội vứt nó vô cầu tiêu, giựt nước một cái rột vậy.
Tôi ước mong ngày nào đó, Việt Nam mình có được một cái gọi là Hàn Lâm Viện, đễ những ai có ý... đem tâm tình viết tiếng Việt như tôi sẽ có chỗ gữi về những đề nghị, đóng góp cũa mình một cách chính đáng hơn.
* Unix là registered trademark cũa American Telephone and Telegraph Company.
06. ÐI SÂU VÀO "VI"
NGUYỄN TẤN HƯNG
Kể đã hơn mười lăm năm qua, hầu hết nhân viên của AT&T (American Telephone and Telegraph Company) từ người viết chương trình (programmers) cho đến những người đánh máy (input operators), đều sử dụng chỉ có mỗi một command để đánh máy (input) bài viết của mình hoặc của các thợ viết kỹ thuật (technical writers) vào computer. Hàng triệu trang sách nhằm trình bày chi tiết (full description) hoặc chỉ dẫn cách sử dụng (user's guides) về các món hàng do công ty chế tạo (products) đã được viết ra hàng năm, tháp tùng theo những kiện hàng tung bay khắp các chân trời góc biển.
Command đó chính là "vi" (đọc là vi-ai) command, còn gọi là visual editing, display editing, hoặc là full screen editing command. Theo tôi, từ full sreen editing command có lẽ là đúng nghĩa nhất. Ðể đối chiếu với những line editing command được phát minh ra sớm hơn, tỉ như "ed" (trong AT&T Writer's Workbench) hoặc "edline" (trong Microsoft GW Basic), là những command dùng để viết bài, sửa bài từng hàng một thay vì viết và sửa nguyên bài như "vi".
Full screen editing command ví cái màn ảnh (screen) như là một cái cửa sổ. Qua cửa sổ này, người ta có thể kéo bầu trời xuống (scroll down), hoặc đưa âm phủ lên (scroll up) để quan sát, xem xét cảnh vật bằng thích ở trong đó. Tuy hiện nay có rất nhiều full screen editing command do nhiều hãng chế ra. Nhưng tại sao "vi" lại được AT&T, một trong những hãng lớn nhứt nhì nước Mỹ về lãnh vực truyền thông và computer, tiếp tục sử dụng dài dài? Sau hơn những mười lăm năm mà không thấy chi lỗi thời hết? Quả là một điều lạ trong thế giới không ngừng biến chuyển thật nhanh chóng ngày hôm nay!
Nhân nói qua về thế giới không ngừng biến chuyển thật nhanh chóng ngày hôm nay, tôi xin mở ngoặc nhỏ ngang đây để nói thêm với quý vị tại sao có sự phân chia (break up) của Bell System hay nói nôm na ra là sự tan rã của hãng điện thoại Mỹ. Ðể thấy sự can thiệp và nhìn xa (?) của những nhà lãnh đạo một cường quốc.
Nếu tôi không lầm, trong lịch sử kinh tế thương mại của nhân loại, tư bản cũng như cộng sản, không có một công ty nào lớn hơn Bell System. Một công ty kinh doanh thuần túy của tư nhân với số nhân công lên đến trên một triệu người và mức thu hoạch hàng năm (revenue) trung bình hàng trăm tỉ đô-la. Ðứng đầu trên chóp-bu là AT&T, thường được gọi là AT&T Long Lines (chuyên về hệ thống viễn liên), và bên dưới là hai mươi hai hãng Bell Con (Baby Bell*, Bell có nghĩa là cái chuông nhưng cũng là tên của người phát minh ra te'léphone, Alexander G. Bell), như South Central Bell, Northwestern Bell, Southeastern Bell..., ôi thôi la đủ cả đông, tây, nam, bắc Bell.
Bell System không bao giờ lỗ vì là một công ty được đặt dưới sự kiểm soát của chính phủ (regulated), giống như các hãng hàng không trước thời tổng thống Ronald W. Reagan. Hễ cứ thấy lời ít thì đệ đơn lên chính phủ xin tăng giá. Thường thì chính phủ Mỹ chỉ cho các hãng bị kiểm soát được lời trên dưới khoảng mười phần trăm thôi. Lời nhiều quá thì chính phủ xiết hầu bao lại, bằng cách ra lệnh sụt giá.
Lẽ dĩ nhiên mấy ông cầm đầu các hãng bị chính phủ kiểm soát cũng ma đầu không kém. Bằng mọi cách, họ phải làm sao điều hành công ty của họ theo chiều hướng đi lên. Ngân khoản (budget), mức thu hoạch (revenue), cũng như tiền lời (profit) bao giờ cũng tăng. Năm này sang năm kia. Nhiều lúc vào những dịp cuối năm, ngân khoản thặng dư xài không hết, xếp phải đẩy nhân viên đi công tác cho hãng (business trip) như đi chợ. Bảo đảm không một ông xếp nào, nhỏ cũng như lớn, lại muốn ngân khoản của mình bị cắt giảm trong năm kế tiếp. Bởi vậy lắm khi một công việc chỉ cần chừng 50 người làm thì hãng mướn vào 100. Hiển nhiên nếu chia đều ra thì bổ đồng mỗi người một ngày chỉ làm việc nửa buổi thôi, bằng không thì kể như có 50 tên chỉ ngồi chơi ăn lương. Chẳng khác nào vứt tiền qua cửa sổ không bằng. Hãng sao mà tốt bụng, rộng rãi. Và làm nhân viên cho hãng lớn cũng có cái sướng là ở chỗ đó.
Nhìn lại lịch sử kinh tế thương mại quốc tế, không hãng nào bị chính phủ của chính mình thưa kiện liên miên, đôi ba chục năm trời, như hãng AT&T. Chỉ vì cái tội độc quyền (monopoly). Năm nào cũng có đóng phạt, không ở làng này thì cũng ở thành phố kia. Mà nên nhớ là tiền phạt rồi cũng chạy vào tiền chi phí (expenses) thôi. Cho nên hãng ta nào có sợ phạt là gì. Phạt thì cứ phạt, còn độc quyền thì cứ độc quyền, miễn sao có lời hàng năm trên dưới mười phần trăm là được. Bởi, riết rồi Bell System như là một thứ vương quốc tự trị. AT&T lãnh phần điều hành, Western Electric phụ trách phần chế tạo và sửa chữa các máy móc, còn các Baby Bell có nhiệm vụ cho thiên hạ thuê te'léphone và đường dây viễn liên lấy tiền bỏ túi. Chỉ cho thuê thôi chớ không bao giờ bán, mới độc.
Dưới "triều đại" Charlie L. Brown, năm 1984, vương quốc Bell System bỗng nhiên bị tan rã. Sau hơn 100 năm thành lập với đâu khoảng cả chục ông Vua (Chairman). Tại làm sao có chuyện kỳ cục vậy? Câu trả lời rất là đơn giản: Chỉ tại vì cái computer thôi!
Phải nói Bell System, hay rõ hơn Bell Laboratories, là một trong những nơi đã phát minh và sáng chế ra những cái computer trước tiên. Nhưng, không ai biết AT&T có computer bao giờ. Người ta chỉ nghe nói tới IBM, Digital, Hewlett- Packard, Honeywell, Sperry Univac, v.v. Ðâu có ai ngờ là những máy chuyển đạt tin tức ở những trung tâm viễn liên (central offices) là những computer thượng hảo hạng. Nhưng sở dĩ không được gọi là computer chỉ vì chính phủ Mỹ cấm, không cho gọi như vậy. Có giấy tờ hẵn hòi. Với lý do: Anh là hãng điện thoại, anh chỉ chế dụng cụ điện thoại, anh không thể chế computer. Lẩm cẩm và quái đản chưa! Rốt cuộc rồi Bell System phải gọi những computer của mình là những máy trao đổi tin tức, exchange machine.
Sau nhiều năm thưa kiện, chính phủ Mỹ đồng ý cho phép AT&T nhảy vào làng chế và bán computer với một điều kiện: Giải tán (break up) vương quốc Bell Sytem và cho các Bell Con được tự trị, trong độc lập tự do. Có nghĩa là kể từ ngày rời vú mẹ (spinned off from Ma Bell) các Bell Con được quyền uống sữa bò, nghĩa là tự mình có quyền mua máy móc dụng cụ điện tử của bất cứ hãng nào mình muốn mua, chứ không phải bị bắt buộc phải mua của Western Electric như xưa.
Quả là một cái giá quá đắc.
Ðối với chính phủ Mỹ, họ đã bắt đầu chán cái cảnh đứng ra làm cảnh sát, giữ giá thị trường không cho vượt mức tối đa (price ceiling) cho các hãng tư nhân. Họ chỉ muốn trông cậy vào sự tự do cạnh tranh, các hãng tự dìm giá lẫn nhau sẽ đem giá thị trường xuống thấp. Trên thực tế, giá thị trường có xuống hay không thì cũng còn tùy thuộc rất nhiều yếu tố.
Việc đưa các hãng bị kiểm soát (regulated) về với thị trường tự do chẳng khác nào kêu các hãng đó sa thải bớt nhân viên. Vì đó là biện pháp đầu tiên phải làm để thi hành chính sách thắc lưng buộc bụng, chẳng dám ăn xài sang. Số người thất nghiệp trong xứ rồi sẽ tăng. Tình trạng vững vàng (stability) của các hãng sẽ không còn nữa và nhiều hãng nhỏ dễ có cơ hội đi đến tình trạng phá sản (bankrupt). Ðó là chưa nói đến việc các hãng Mỹ phải chạy ra ngoại quốc tìm thị trường lao công với giá thật rẻ ở các nước chưa mở mang, tức là đã vô tình xuất cảng công ăn việc làm ra nước ngoài. Âu cũng là cơ hội tốt cho các nước nhược tiểu!
Còn đối với AT&T, cố Chairman Charlie L. Brown lại nghĩ rằng chính con đường computer mới là con đường phát triển của hãng, chớ còn con đường điện thoại thì hình như hãng đã phát triển đến mức tinh vi, tận cùng rồi. Không còn đi xa hơn được nữa. Vả lại, chính ông là người biết rõ hơn ai hết rằng máy exchange machine của AT&T đã không thua gì computer của IBM. Ông có quá tự tin không?
Chính quyết định của Charlie L. Brown (hơn là quyết định của chánh án Harold H. Greene) đã đưa vương quốc Bell System đến sự phân chia. Hai mươi hai Bell Con họp lại thành bảy Bell Bự (7 Regional Bell Companies**), được hưởng chế độ tự trị hạn chế về mua bán nhưng vẫn tiếp tục đặt dưới quyền kiểm soát của chính phủ (regulated). AT&T và Western Electric gom lại thành một, AT&T, được phép hoạt động trên cả hai lãnh vực: truyền thông viễn liên (nối các hệ thống viễn liên của các Bell Bự lại với nhau) và chế bán computer. Tương tự như các Bell Bự, phần viễn liên của AT&T vẫn còn đặt dưới quyền thống trị của chính phủ.
AT&T tự đặt cho mình (và cho nhân loại?) một thời đại mới để sống: thời đại của dữ kiện (information age) để đối chiếu với thời đại tiền sử, thời đại đá mài, đá đẽo... của lịch sử loài người. Information age cũng đúng vì sự chuyển đạt trên đường dây te'léphone bây giờ không phải chỉ có thuần túy giọng nói mà còn chữ viết đi kèm (faxcimile), thậm chí luôn cả hình ảnh màu mè (color video). Tất cả đều bị biến dạng (coded) để trở thành dữ kiện, data hay information.
Rồi trong một tương lai gần, thời đại của hệ thống hóa (networking age) sẽ xuất hiện. Vì các computer, cũng giống như con người, không thể sống đơn độc lẽ loi, một mình một cõi. Cứ tưởng tượng trên thế giới này và ngay cả ngoại tầng không gian, các máy computer lớn nhỏ đang rất mong mỏi được nối lại với nhau, để trò chuyện tâm tình thâu đêm suốt sáng. Vì vậy, không cứ gì anh Mỹ anh Nhật, hễ anh nào tìm được cách nối thật nhanh (short hookup time) và đường nối thật ngắn (short hookup) là anh đó sẽ thắng.
Sự tan rã của Bell System đẻ ra nhiều điều đáng lưu tâm trong thế giới cạnh tranh giới hạn. Không có tự do canh tranh, vì nếu có tự do cạnh tranh thì AT&T sẽ nắm độc quyền trở lại, sau khi diệt hết mấy hãng truyền thông viễn liên hạng nhỏ. Ðằng này các anh nhỏ được chính phủ nâng đỡ, bảo vệ bằng nhiều thứ luật lệ lỉnh kỉnh. Vì vậy các hãng MCI, US Sprint chuyên về viễn liên càng ngày càng phát triển. Ðó là chưa nói tới những hãng chế tạo máy móc cho các trung tâm viễn liên (central offices) như Northern Telecom ở Gia Nã Ðại, Siemen ở Ðức, NEC (Nippon Electronic Company, Nippon có nghĩa là Japan) ở Nhật cũng canh tranh ráo riết với AT&T (Western Electric cũ). Còn điện thoại thì ôi thôi mạnh ai nấy chế nấy bán, vàng thau lẫn lộn. Nhiều cái trị giá chỉ có năm bảy đồng bạc, nghe vài bữa rồi vất đi, bằng không cũng tiếng đặng tiếng được. Rõ, tiền nào của nấy.
Rồi trong lãnh vực kỹ thuật, thấy AT&T bỗng dưng khơi khơi nhảy vô chợ trời computer của mình làm ăn, IBM cũng đưa ra nhiều quái chiêu để chống đỡ dữ lắm. Rõ ràng mớ hành trang của AT&T mang vô chợ chỉ có mỗi anh chàng UNIX, con đẻ của C language, nên IBM bèn chế ra cô nàng XENIX cũng chạy tương tự như vậy. Tiếc rằng cô nàng XENIX không được đẹp đẻ gì cho lắm nên bị thiên hạ chê. If you cannot beat them, join them (nếu anh không thắng họ, thì nên ngồi với họ), học thuộc lòng câu nói này cho nên IBM cho chạy luôn UNIX của AT&T trên máy của mình đặng dễ bán. Làm thương mại mà, bán được càng nhiều tức là moi của, vét túi thiên hạ càng lẹ. Mục đích chính chỉ có vậy thôi. Rồi thấy cảnh chợ trời của mình càng ngày càng bị địch quân bám giữ chặc chẽ dữ quá, IBM bèn chơi cú phản phé, cho gậy ông đập lưng ông, nhảy vô lãnh vực truyền thông viễn liên tấn công hậu cứ của AT&T. Bằng cách mua đứt luôn hoặc một số lớn phần hùn của các công ty địch thủ của AT&T như MCI, Northern Telecom... Cũng vui. Rốt cuộc rồi cũng chỉ còn mấy anh bự sống.
Cho đến lúc AT&T nhảy vào làng credit card giựt khách hàng, thân chủ của... nhà băng Mỹ thì ôi thôi trận đồ kinh tế cạnh tranh quả như hỏa mù sa mưa.
Nói cho ngay, trong mấy năm đầu sau khi break up, AT&T xuống dốc thấy rõ. Sa thải nhân công đến bảy, tám chục ngàn người. Cái thời dư tiền sẵn của trong phút chốc vụt bay đi. Cái tật ăn sung mặc sướng đã quen, bỗng dưng bắt con người ta thắt lưng buộc bụng lại cũng khó. Ðược một cái trong lãnh vực truyền thông viễn liên AT&T vẫn còn lời (làm như hễ hãng nào được chính phủ kiểm soát, regulated, là y như có bùa hộ mạng dán chần dần trước ngực vậy) nên còn đấp đỗi qua ngày, chia sẽ hoạn nạn với người anh em sinh sau đẻ muộn. Chỉ mới gần đây, AT&T đã thắng nhiệu vụ đấu thầu (bidding contract) lớn trong ngành computer với Bộ Quốc Phòng, Không Quân, Hải Quân..., cho nên coi như đã lấy lại đà, gượng đứng dậy được.
Tóm lại, qua các cuộc thư hùng trên mặt trận kinh tế thương mại có tầm vóc quốc tế, tôi thấy những ban tham mưu điều khiển các trận đồ quả thực là những bậc có tài chớ không phải lơ tơ mơ như người mình tưởng. Không phải họ bước lên đài danh vọng bằng lý lịch ba đời theo kiểu gia đình trị hoặc loại bỏ địch thủ bằng những hành dộng lật lộng, điêu ngoa, giết người không gớm tay như người mình thường làm đâu.
Có một điều tôi hơi xót xa cho AT&T và chính phũ Mỹ nói riêng, nhân loại nói chung, ở một điểm là, với ngân khoản càng ngày càng cắt giảm, liệu Bell Laboratories, một Lab đang giữ nhiều nhứt 7 giải thưởng Nobel về khoa học kỹ thuật trong đó có một cái dành cho sự phát minh ra transistor, có còn là một Lab lớn hàng đầu trong nhiều lãnh vực nghiên cứu của loài người không đây? Thôi thì cứ hi vọng nếu một ông tổng thống John F. Kennedy này chết đi thì cũng có một ông tổng thống John K. Kennedy khác lên thay vậy. Hoặc giả có một Hirohito hay một Nguyễn, một Lê... nào khác cũng không biết chừng!
Well, nãy giờ chắc có lẽ tôi đã đi lạc đề quá xa. Thôi, trở lại vấn đề của chúng ta hôm nay là tại sao AT&T vẫn giữ "vi" command làm phương pháp input chính của hãng? Câu trả lời cũng hết sức là giản dị thôi. Nếu nói theo ngôn ngữ của ngành điện toán thì... rằng thì là nó rất thân thiện với người sử dụng (user's very friendly). Bảo đảm đụng vô một lần là... dính nhau suốt đời!
Như tôi đã nói qua nhiều lần trước đây (trên báo Văn Học và Văn Xã ), "vi" command được phát minh do Ðại học Berkeley, California, từ những năm đầu của thập niên 70. Và AT&T đã mua bản quyền sử dụng từ dạo đó. Nhưng chỉ trong những năm gần đây, từ năm 1985 thì phải, khi Mortice Kern Systems Inc. bên Gia Nã Ðại đã chế ra bộ software mang tên MKSToolkit (khoảng 200 đô-la theo giá hiện thời, cuối năm 1990), thì "vi" command đã không còn xa lạ gì với những người đang sử dụng máy điện toán cá nhân. Nói đúng ra, Mortice Kern đã đem kỹ thuật của các máy lớn đến gần máy nhỏ, từ những máy mini-comptuter xuống máy personal-computer. MSKToolkit bao gồm rất nhiều UNIX command (look alike) của AT&T, lên đến cả trăm, trong đó có "vi" command mà chúng ta rất cần cho bước thứ nhất: input. Lẽ dĩ nhiên, không có những UNIX command lớn, như tbl, nroff , và troff . Những command này vẫn do nhà Elan Computer Group độc quyền phát hành (khoảng 600-700 đô-la theo giá hiện thời).
Nói cho nhiều cũng chẳng bằng làm một ít. Thì thôi, để tôi bắt tay vào việc trình bày (demonstrate) cho các bạn thấy từng bước một. Cứ tưởng tượng như các bạn đang học hàm thụ vậy. Trước tiên, tôi phải coi như các bạn đã có "vi" command (tức vi.exe file) trong cái đĩa mềm (floppy disk) của mình (nếu bạn nào chưa có thì cứ xin liên lạc thẳng với tôi nếu biết địa chỉ, bằng không qua tòa soạn các báo mà tôi có cộng tác như Văn, Làng Văn, Văn Học... nhờ trao lại cũng rất tiện). Sau khi bạn gắn điện, bật công tắc, mở máy chạy ào ào xong, và có được cái prompt, dấu hệ thống máy, thông thường là a:> cho những máy không có đĩa cứng, hard drive. Rồi cứ tuần tự theo lời chỉ dẫn dưới đây, chắc chắn bạn sẽ tự học dễ dàng những động tác căn bản cần thiết cho việc input.
A. VIẾT BÀI MỚI (edit a new file):
Ðể có một thí dụ cụ thể, tôi xin đề nghị chúng ta cùng viết lại lá đơn xin sao lục khai sinh (dxslks) như các lần trước. Muốn viết một bài mới lấy tên là "dxslks" bạn hãy gõ vào bảng chữ (keyboard) theo lời chỉ dẫn dưới đây:
Ðộng TácKết Quả
vi dxslksMàn ảnh sẽ được bôi xóa sạch sẽ. Dấu vị trí (cursor) sẽ hiện ra ở đầu hàng thứ nhất dưới dạng "dấu gạch dưới" (underscore), nhấp nháy liên hồi (blink) theo nhịp tim (beat). Dấu ngã (tilde) hiện ra ở các đầu hàng kế. Hàng cuối cùng có câu:
"dxslks" [New file]
có nghĩa: "dxslks" là một bài mới .
a Dấu vị trí đổi từ "dấu gạch dưới" ra "dấu ô vuông", một bệt vuông nhỏ như đầu mút đủa nhôm mình thường xài bên nhà, tiếp tục nhấp nháy theo nhịp tim .
Khi có được "dấu ô vuông" tức là có được ước hiệu sẵn sàng đón nhận những gì chúng ta sẽ viết vô. Thực ra khi đánh chữ "a" ở bước thứ 2, chính là mệnh lệnh "append", có nghĩa là chúng ta sẽ viết "tiếp theo sau đây". Bởi vậy kể từ giờ phút này hễ bút sa là gà chết, đánh chữ nào xuống là chữ ấy sẽ hiện lên trên màn ảnh ngay. Lẽ dĩ nhiên, cái "dấu ô vuông" giống như đầu ngòi viết, sẽ xê dịch hàng ngang một ô vuông mỗi khi một mẫu tự (character) được đánh vào. Tương tự như máy đánh chữ, mỗi mẫu tự chiếm một ô vuông trên trục chữ. Bây giờ các bạn hãy chịu khó bỏ ra vài phút đánh vào những dòng dưới đây. Nhớ là chú tâm đánh cho thiệt trúng từng chữ một, kể cả dấu xuống hàng (, carriage return). Bắt đầu bằng chữ VIỆT NAM CỘNG HÒA... Ở chỗ này mà bạn làm sai một nét thì chắc chỉ có nước... tắt đèn làm lại (reboost).
VIÊ.T NAM CÔ.NG HO `A
Ti?nh D^i.nh Tu,o, `ng
Thi. Xa ~ My ~ Tho
To `a So, Thâ?m My ~ Tho
D^O,N XIN SAO LU.C KHAI SINH
Ki 'nh gu,?i ông Cha 'nh Lu.c Su,. To `a So, Thâ?m My ~ Tho:
Tôi ky ' tên du,o, 'i d^ây la ` Nguyê ~n Vavn X, sinh nga `y 1 tha 'ng 1 navm 1901 ta.i xa ~ D^iê `u Ho `a, quâ.n Châu Tha `nh, ti?nh D^i.nh Tu,o, `ng; la ` con cu?a ông Nguyê ~n Vavn Y va ` ba ` Trâ `n Thi. Z; hiê.n cu, ngu. ta.i nha ` sô ' 111 d^u,o, `ng Ly ' Thu,o, `ng Kiê.t nô 'i da `i, thi. xa ~ My ~ Tho.
Trân tro.ng d^ê. d^o,n na `y d^ê 'n xin ông cho tôi sao lu.c 10 ba?n khai sinh d^ê? tiê.n du.ng.
Trong khi cho, ` d^o,.i su,. châ 'p thuâ.n cu?a ông, mong ông nhâ.n no,i d^ây lo `ng tha `nh ki 'nh va ` biê 't o,n cu?a tôi.
La `m ta.i My ~ Tho nga `y 1 tha 'ng 1 navm 1990.
Nay Ki 'nh
(Ky ' Tên) Nguyê ~n Vavn X
D^i 'nh ke `m:
- Ba?n tri 'ch lu.c khai sanh. - Lê. phi '.
Khi đến dấu chấm câu sau cùng của chữ "Lệ phí", thì làm tiếp luôn những động tác sau đây:
Ðộng TácKết Quả
Cũng nên ghi nhận dấu là dấu escape, nhưng không có nghĩa là vượt thoát gì hết mà chỉ là làm xong một công việc vậy thôi. Dấu đặc biệt này có sẵn trên bảng chữ (keyboard). Sau khi ấn dấu , "dấu vị trí" (cursor) biến đổi từ "dấu ô vuông" trở lại "dấu gạch dưới" (underscore). Và vẫn tiếp tục nhấp nháy liên hồi .
:w Dĩ nhiên "w" có nghĩa là write, tức viết. Có nghĩa là bài được viết giữ lại trong đĩa mềm (floppy disk) .
:q Và "q" có nghĩa là quit, tức là ngưng viết. Mọi việc coi như xong. Và dấu prompt a:> của hệ thống máy cũng được hoàn trả trở lại .
Qua phần trên, các bạn đã dễ dàng học được 5 động tác cần và đủ cho việc viết một bài mới. Nếu các bạn giàu tưởng tượng một chút thì các bạn sẽ thấy việc viết một bài mới bằng "vi" command cũng giống như việc... "đi trồng hoa" vậy thôi. Rõ ràng, động tác "vi dxslks" là mở cửa bước vào vườn hoa, còn động tác ":q" (quit) là khép cửa lại, rời khỏi vườn hoa. Hiển nhiên vườn hoa mới lập này chưa có một cụm hoa nào hết, bởi vậy động tác "a" (append) đúng là ngồi xuống trồng hoa, mỗi một cụm hoa là một chữ, mỗi cánh hoa là một mẫu tự. Ôi, hoa thơm trong cỏ lạ nó mới đẹp làm sao! Rồi động tác "" (escape) là đứng dậy, thôi, không trồng hoa nữa. Cuối cùng, trước khi khép cửa rời vườn hoa, động tác ":w" (write) là chụp lại một "pô" hình giữ làm kỷ niệm. Một kỷ niệm nhớ đời trong trí nhớ của... computer. Tóm lại, việc viết một bài mới tức là việc "trồng hoa vườn mới" còn dễ hơn... ăn chè, có phải?
B. VIẾT BÀI CŨ (edit an old file):
Việc viết bài cũ hay là việc "trồng hoa vườn cũ" thì cũng chẳng có gì khó khăn hết. Có phần dễ hơn việc "trồng hoa vườn mới" nữa là khác. May phước, tôi đã nhờ các bạn chụp lại một tấm hình của vườn hoa "đơn xin sao lục khai sinh, dxslks" cho nên bây giờ chúng ta mang nó ra làm "vườn hoa cũ" cũng tiện lắm. Vậy hãy tiếp tục làm những động tác sau:
Ðộng TácKết Quả
vi dxslksCác bạn sẽ thấy nguyên lá "đơn xin sao lục khai sinh" mà các bạn đã đánh máy vào computer lúc nãy sẽ hiện ra trên màn ảnh. Dĩ nhiên chỉ có 24 hàng đầu thôi. Vì mỗi màn ảnh của personal computer thường thường chỉ chứa tối đa 24 hàng, mỗi hàng 80 mẫu tự abc. Dấu vị trí (cursor) bằng "dấu gạch dưới" (underscore) xuất hiện ở vị trí đầu hàng thứ nhất như thường lệ. Hàng thứ 24 có câu:
"dsxslk" 51 lines, 918 characters
có nghĩa: "dxslks" là bài cũ có cả thảy 51 hàng và 918 mẫu tự, kể cả khoảng trống. Nếu bạn nào không có hai số 51 và 918 đúng y boong là đã làm sai đôi chút, nhưng cũng chẳng hề gì .
:q Dấu prompt a:> của hệ thống sẽ xuất hiện trở lại (đã chụp hình kỷ niệm rồi, không cần chụp nữa) .
Qua phần vừa rồi, các bạn đã không học thêm động tác nào mới hết. Chỉ làm lại hai động tác "mở cửa bước vào vườn hoa", thấy hoa thơm đã trồng lềnh khênh trong đó, xong, "khép cửa lại rời khỏi vườn hoa". Thế thôi.
C. SỬA BÀI CŨ (edit and change an old file):
Việc thành lập "vườn hoa mới", thăm nom "vườn hoa cũ" coi như đã thông qua. Nhưng, công việc thiết thực nhất phải nói là chăm sóc vườn hoa. Trồng thêm hoa mới, bứng đi hoa cũ chẳng hạn. Rồi trồng ở đâu và vất đi những khóm hoa nào. Hay chỉ cần tưới nước vun phân, sửa lại những cụm hoa héo úa là được rồi. Những động tác sờ nắn từng cụm hoa, từng cánh hoa rất nhẹ nhàng này sẽ được trình bày chi tiết dưới đây. Nhưng, trước tiên bạn phải "mở cửa bước vào vườn hoa" cái đã:
Ðộng TácKết Quả
vi dxslksGiống như động tác 1 ở phần B. Tờ "đơn xin sao lục khai sinh" sẽ xuất hiện nguyên con trên màn ảnh. Hàng dưới cùng có câu:
"dsxslk" 51 lines, 918 characters
như thường lệ .
a. DI CHUYỂN DẤU VỊ TRÍ (Cursor):
Tiếp theo đây, bạn sẽ học qua cách đi dạo vườn hoa. Tức là cách di chuyển dấu vị trí sang phải, qua trái và vòng lên, ngược xuống. Tứ hải giai huynh đệ, bốn bề có bốn biển. Rất dễ dàng, muốn đi biển nào, hướng nào cũng được. Chỉ cần ấn các dấu (keys) có hình mũi tên chỉ bốn hướng đông tây nam bắc nằm trong khu đánh số, phía bên phải của bảng chữ. Các bạn có nhận ra không? Không gì trở ngại hết? Well, có trở ngại chăng chỉ là vì khu đánh số này nằm hơi xa các mẫu tự thôi. Những người đánh máy chuyên nghiệp không thích xài mấy keys này, làm chậm lại nhịp đánh của họ vì phải chồm tới, nhảy lui (bảo đảm không thành vấn đề đối với những ai gõ mỗi một ngón như cò mổ). Ðể làm vừa lòng những input operator thiện nghệ, "vi" có programmed bốn keys khác sử dụng giống như bốn keys có mũi tên. Ðó là các keys có mẫu tự "h", "j", "k", và "l" nằm liền tù tì với nhau trên bốn đầu ngón tay của bàn tay phải (trừ ngón cái dành chobar). Ngoài ra, những keys thông dụng như khoảng trống , xuống hàng , và thụt lùi vẫn được xài song song với những keys vừa kể trên. Tóm lại, những động tác di chuyển dấu vị trí trong file, tức là "đi dạo vườn hoa", sẽ được tóm lược như dưới đây:
Ðộng TácKết Quả
, l,Di chuyển sang phải một nấc (một mẫu tự).
, h,Di chuyển sang trái một nấc (một mẫu tự).
, k Di chuyển lên trên một hàng.
, j Di chuyển xuống dưới một hàng.
Với hình thức "đi dạo vườn hoa" theo kiểu này, dấu vị trí (cursor) chỉ lướt qua các mặt chữ mà thôi, bảo đảm không làm mất mát, hư hao một mẫu tự nào hết. Bạn cứ làm thử đi. Nhớ rằng cái dấu vị trí của bạn đang nằm tại vị trí đầu hàng thứ nhất, bên góc trái trên cao. Tất nhiên bạn không thể đi lên hoặc đi sang trái được nữa. Chỉ còn đi xuống và sang phải thôi. Thí dụ, bạn muốn đi tới mẫu tự M của chữ "Mỹ Tho", bạn có thể gõ 2 lầnhoặc "j" để xuống hàng thứ ba và ấn 9 lần hoặc "l" để sang vị trí thứ 9 của mẫu tự M. Làm thử đi. Nào, nếu bạn đến được mẫu tự M không gì trở ngại, tôi dám bảo đảm bạn có thể di chuyển đến bất cứ chữ nào chỗ nào bạn muốn.
Với cách di chuyển từng hàng một từng mẫu tự một vừa nói trên, lẽ dĩ nhiên, bạn vẫn có thể đi đến bất cứ chữ nào chỗ nào bạn muốn thiệt. Nhưng, đôi lúc, phải nói là hơi chậm. Thử tưởng tượng một cuốn tiểu thuyết dầy đôi ba trăm trang, tổng số hàng trong file sẽ vượt số ngàn, thì việc di chuyển dấu vị trí theo kiểu hàng sang hàng, hàng ngàn lần như vầy phải nói là quá chậm. Có nhiều cách di chuyển theo bước nhảy vọt, nhưng theo tôi, phương pháp di chuyển theo kiểu tìm... "chữ mẫu" (pattern) có lẽ là một phương pháp tiện lợi nhứt. Thí dụ bạn muốn tìm chữ mẫu "Nguy" (không phải Ngụy à nghen) trong lá "đơn xin sao lục khai sinh" chẳng hạn, bạn cứ làm các động tác này:
Ðộng TácKết Quả
/NguyNgay sau khi bạn đánh dấu /, bạn sẽ thấy nó được in ra ở hàng dưới cùng của màn ảnh. Tiếp theo, chữ "Nguy" cũng được in ra kề bên đó. Khi bạn đánh dấu thì computer bắt đầu chạy đi tìm "chữ mẫu". Bảo đảm trong nháy mắt computer sẽ tìm ra ngay và cái dấu vị trí bằng "dấu gạch dưới" sẽ dừng lại ngay tại mẫu tự N của chữ mẫu "Nguy", dầu có cách nhau mấy trăm hàng đi nữa.
/Computer sẽ chạy tiếp, đi tìm chữ mẫu "Nguy" thứ hai. Và cũng dừng lại tại mẫu tự N của chữ "Nguy" kế tiếp.
/Computer sẽ chạy tiếp nữa, tìm chữ mẫu "Nguy" thứ ba. Nhưng vì không có chữ mẫu "Nguy" thứ ba cho nên computer quay về chữ mẫu thứ nhất. Rõ, computer tự nó cũng không thoát khỏi vòng lẩn quẩn của bánh xe luân hồi.
/YComputer chuyển hướng đi tìm chữ mẫu mới, chữ mẫu "Y", và dừng lại tại mẫu tự Y của chữ Nguyễn Văn Y. Thí dụ này cho biết bạn có thể đổi hướng để đi tới những nơi khác bất cứ lúc nào.
b. SỬA CHỮ SAI, XÓA CHỮ THỪA:
Sau khi di chuyển lung tung khắp chân trời góc biển, bây giờ đến phần quan trọng hơn: "sửa sai". Phương cách "sửa sai" ở đây chắc chắn hay hơn các lề lối "sửa sai" của cộng sản nhiều. Vì tất cả đều được thật sự hoàn toàn "đổi mới", không phải "đổi mới" từng phần hạn chế gì cả. Xóa đi làm lại từ đầu. Thí dụ như trong lá "đơn xin sao lục khai sinh", người đứng đơn là Nguyễn Văn X, bây giờ bạn muốn đổi tên X thành tên Trần chẳng hạn, bạn có thể làm theo kiểu sau đây:
Ðộng TácKết Quả
/X Di chuyển dấu vị trí đến mẫu tự X bằng phương pháp tìm "chữ mẫu" như các bạn vừa học hàm thụ bên trên.
cw Hai mẫu tự "cw" là chữ viết tắt của hai chữ change word, có nghĩa là đổi chữ. Một dấu "$" (đồng) sẽ hiện ra ở mẫu tự cuối, nhưng vì chữ X chỉ có mỗi một mẫu tự cho nên dấu "$" nằm chồng lên thay thế chữ X.
Trần Chữ Trần được đánh vào và dấu "$" bị xóa đi, thay thế bởi dấu vị trí hình ô vuông.
Xong động tác đổi chữ. Dấu vị trí hình ô vuông được thay thế bởi "dấu gạch dưới".
Vừa rồi, bạn đã học qua động tác đổi chữ. Bây giờ, qua động tác xóa chữ thì lại càng giản dị hơn. Thí dụ như bạn muốn biến anh chàng Nguyễn Văn Trần thành Nguyễn Trần, nghĩa là xóa bỏ chữ Văn. Trước hết, bạn di chuyển dấu vị trí đến mẫu tự V của chữ Văn (có thể bằng phương cách tìm "chữ mẫu"), rồi làm những động tác này:
Ðộng TácKết Quả
x Mẫu tự V bị xóa đi. Như vậy, "x" chính là command dùng để xóa một mẫu tự.
x Tiếp tục, mẫu tự a bị xóa đi.
x Dấu ă ( (bv) bị xóa đi.
x Dấu sắc (')bị xóa đi.
x Mẫu tự n bị xóa đi.
x Và sau cùng là khoảng trốngcũng bị xóa đi. Công việc xóa chữ Văn coi như đã hoàn tất.
Với hai động tác chính "cw" và "x" vừa mới trình bày, kể như là rất đầy đủ để làm công tác "sửa sai" hoặc "xóa đi làm lại" trong khi sửa bài. Nhưng, để tăng vận tốc sửa sai và xóa đi làm lại, theo kiểu cộng sản Ðông Âu trên đường chạy đua quay về với tư bản vậy, người ta còn đẻ ra động tác "đ" nữa, đó là động tác xóa từng hàng một. Ta hãy làm thử. Thí dụ như muốn bôi bỏ hàng cuối cùng, gạt ra phần "đóng lệ phí" cho bà con đỡ tốn kém chẳng hạn. Vậy, trước hết, bạn hãy di chuyển dấu vị trí đến bất cứ điểm nào trên dòng có chữ "Lệ phí", rồi làm động tác sau đây:
Ðộng TácKết Quả
đ Nguyên hàng này bị xóa đi tức thì.
Tóm lại, qua phần trên, các bạn đã thông qua 3 command chính trong số những command dùng để sửa đổi bài văn. Ðó là "cw", đổi chữ, "x", xóa từng mẫu tự, và "đ", xóa từng hàng một.
c. THÊM CHỮ MỚI:
Ðã học bớt rồi thì giờ phải học thêm, có xóa thì phải có tạo cho nó đề huề. Người đời thường nói: phá thì dễ, chớ xây thì khó. Nhưng, thực ra, ở trong nghề input này phá hay xây gì cũng vậy thôi. Xây có phần dễ hơn là khác. Dễ là vì các bạn đã biết qua rồi, và có thể vì rành quá nên quên đó thôi. Ðúng là các bạn đã làm từ đầu, từ khuya. Ðể khơi lại nỗi lòng, tôi tỉ dụ bạn muốn biến anh chàng "Nguyễn Trần" (chữ Văn đã bị xóa rồi) thành một anh chàng dài hơn: "Nguyễn đinh lê lý Trần". Tức phải thêm vào giữa ba chữ "đinh lê lý" nữa. Bây giờ bạn hãy di chuyển dấu vị trí đến khoảng trống giữa hai chữ Nguyễn và Trần, rồi làm động tác sau đây:
Ðộng TácKết Quả
a Tức là append, có nghĩa "viết tiếp theo sau đây". Ðó chính là động tác đầu tiên mà bạn đã làm khi đánh toàn bộ lá đơn xin sao lục khai sinh vào computer! Các bạn đã nhận ra chưa? Dấu vị trí ô vuông (editing mode) đã thay thế dấu vị trí gạch dưới ("vi" mode).
d^inhlê Theo qui ước của luật append đã ấn định, ba chữ "đinh lê lý" được thêm vào sau chữ Nguyễn (lý có nghĩa là space, khoảng trống).
Vấn đề thêm bớt, thiệt mà nói, chẳng có gì trở ngại phải không các bạn? Dễ đến không ngờ, có phải? Nhưng ở chỗ này, tôi xin mở ra một dấu ngoặc nhỏ, nói thêm với các bạn rằng: append có một người anh em song sinh gọi là insert, tức là nhét vào. Có nghĩa là viết thêm đằng trước mẫu tự mà dấu vị trí đang đứng. Cùng một thí dụ trên, để thêm vào ba chữ "đinh lê lý", bạn có thể di chuyển dấu vị trí đến khoảng trống giữa hai chữ Nguyễn và Trần, rồi dùng "i" command (insert) thay vì "a" command (append) thì cũng cùng đi đến một kết quả như nhau. Nhớ là phải làmcommand để trở về "vi mode" từ "editing mode" thế thôi.
Ở trên các bạn có biết động tác xóa từng hàng, "đ", thì ở đây, tương tự như vậy chúng ta cũng có động tác thêm từng hàng. Cho một thí dụ cụ thể là bạn muốn thêm vào hàng nói về lệ phí mà bạn đã xóa ở trên. Muốn làm vậy, bạn chỉ cần di chuyển dấu vị trí đến hàng cuối có chữ "Ðính kèm" rồi làm động tác sau đây:
Ðộng TácKết Quả
o Tức là open, mở ra hàng mới. Dấu vị trí ô vuông (editing mode) đã thay thế dấu vị trí gạch dưới ở ngay đầu hàng trống mới mở ra.
-Lệ Hàng lệ phí được thêm vào như cũ (phí . có nghĩa là space, khoảng trống).
Xong động tác thêm hàng. Dấu vị trí hình ô vuông được thay thế bởi dấu vị trí gạch dưới.
Theo dõi đến đây chắc các bạn đã mỏi mệt quá rồi. Thôi thì cũng nên "chụp một bức hình" của "vườn hoa vừa được vun bón chăm sóc" làm kỷ niệm, bằng cách sử dụng hai command quen thuộc: ":w" và ":q". Còn nếu bạn muốn giữ lại y nguyên vườn hoa cũ, bỏ hết những gì bạn vừa tưới nước, rải phân... bạn có thể xài command mới này: ":q!" (quit, discard changes).
Ðể kết thúc vấn đề hôm nay, tôi xin vắn tắt rằng, với 14 command mà bạn vừa học hàm thụ, là đủ mớ hành trang vào đời cho bạn nhập cuộc để viết bài trên máy điện toán cá nhân, personal computer. Mười bốn command đó có thể tóm tắt lại như sau: vi filename, j (move down), k (move up), h (move letf), l move right), a (append with), i (insert with , và cuối cùng là :q! (quit, discard changes) .), x (delete a character), cw (change word with ), o (open a line with ), đ (delete a line),:w (write),:q (quit)
Có một điều cần nói thêm, những người viết program coi vậy chớ thường hay tốt bụng, họ luôn luôn cho người xài program của mình những gì nhiều hơn người ta cần. Bởi vậy nếu các bạn muốn làm một người xài program tốt bụng, nghĩa là làm siêng, thì sau đây là bảng tóm lược hàng chục command khác mà bạn có thể tự học, tự mò thêm. Tôi coi đây như là "một món quà thân hữu" giữa tôi đối với các bạn vậy.
VI QUICK REFERENCES
Starting vi
% vi name edit name a top
% vi +n name ... at line n
% vi + name ... at end
% vi -rlist save files
% vi -r name recover file name
% vi name ...edit first; rest via:n
% vi -t tag start at tag
Simple Commands
dwdelete a word
3dwdelete 3 words
đdelete a line
3đdelete 3 lines
i textinsert text abc...
a textappend text abc...
cw newchange word to new
ea spluralize word
xptranspose characters
File Manipulation
:wwrite back changes
:wqwrite and quit
:qquit
:q!quit, discard changes
:e name edit file name
:e!reedit, discard changes
:e + nameedit, starting at end
:e +nedit, starting at line n
:e #edit alternate file
:w name write file name
:w! name overwrite file name
:shrun shell, then return
:! cmd run cmd , then return
:nedit next file
:n args specify new args list
:fshow current file and line
^Gsynonym for:f
:ta tag to tag file entry tag
Positioning within file
^Fforward screenful
^Bbackward screenful
^Dscroll down half screen
^Uscroll up half screen
Ggoto line (end default)
/ pat find matching pat (down)
? pat find maching pat (up)
Adjusting the screen
^Lclear and redraw
zredraw, current line at top
z-... at bottom
z.... at center
/ pat /z- pat line at bottom
z n .use n line window
Marking and returning
``previous context
''... at first non-white in line
m x mark position with letter x
` x to mark x
' x ... at first non-white in line
Line positioning
Hhome window line
Llast window line
Mmiddle window line
+next line, at first non-white
-previous line, at first non-white
return, same as +
^Nnext line, same column
^Pprevious line, same column
LFlinefeed, sane as ^N
Character positioning
0beginning of line
$end of line
forward
^Hbackward
hsame as ^H
f x find x forward
F x f backward
t x upto x forward
T x back up to x
;repeat last f, F, t, or T
,inverse of;
Words, sentences, paragraphs
wword forward
bword forward
eend of word
)next to sentence
}next to paragraph
(back sentence
{back paragraph
Wblank delimited word
Bback W
Eto end of W
Insert and replace
aappend after cursor
iinsert before
Aappend at end of line
Iinsert before first non-blank
oopen line belove
Oopen above
r x replace single character with x
Rreplace characters
Miscellaneous operations
Cchange rest of line
Ddelete rest of line
ssubstitude characters
SSubstitude lines
Jjoin lines
xdelete characters
X... before cursor
Yyank lines
Yank and put
pput back lines
Pput before
" x pput from buffer x
" x yyank to buffer x
" x đelete into buffer x
Undo, redo, retrieve
uundo last change
Urestore current line .repeat last change
Ghi Chú:
* Hai mươi hai Baby Bell gồm có: Bell Telephone Company of Nevada, Illinois Bell Telephone Company, Indiana Bell Telephone Company, Incorporated, Michigan Bell Telephone Company, New England Telephone and Telegraph Company, Ney Jersey Bell Telephone Company, New York Telephone Company, Northwestern Bell Telephone Company, Pacific Northwest Bell Telephone Company, South Central Bell Telephone Company, Southern Bell Telephone anh Telegraph Company, Southwestern Bell Telephone Company, The Bell Telephone Company of Pennsylvania, The Chesapeake and Potomac Telephone Company, The Chesapeake and Potomac Telephone Company of Maryland, The Chesapeake and Potomac Telephone Company of Virginia, The Chesapeake and Potomac Telephone Company of West Virginia, The Diamond State Telephone Company, The Mountain States Telephone and Telegraph Company, The Ohio Bell Telephone Company, The Pacific Telephone and Telegraph Company, Wisconsin Telephone Company,
** Bảy Regional Bell gồm có: AMERITECH, American Information Technologies Corporation, bao gồm Illinois Bell, Indiana Bell, Michigan Bell, Ohio Bell , và Wisconsin Bell . Bell Atlantic Corporation, bao gồm New Jersey Bell, Bell Telephone Company of Pennsylvania, The C&P Telephone Companies , và Diamond State Telephone Company . BellSouth Corporation, bao gồm South Central Bell và Southern Bell . NYNEX Corporation, bao gồm New York Telephone và New England Telephone . Pacific Telesis Group, bao gồm Pacific Bell và Nevada Bell . Southwestern Bell Corporation, giữ nguyên như cũ USWest, Inc., bao gồm Mountain Bell, Northwestern Bell , và Pacific Northwest Bell .
07. MỘT KỶ NIỆM ÐẸP
NGUYỄN TẤN HƯNG
Chắc các bạn đã nhận ra bài viết ngày hôm nay, Một Kỷ Niệm Ðẹp , được in ra dưới dạng hai cột nhỏ? Tôi cố ý làm như vậy nhằm mục đích trình bày cho các bạn thấy thêm một khả năng đặc biệt khác của troff. Troff (đọc là ty-rốp), một tiên phuông (pioneer) trong ngành xếp chữ bằng máy điện toán của AT&T Bell Laboratories*. Với tôi, troff là một anh chàng thích làm đủ mọi trò.
In hai cột được thì in ba cột được. In ba cột được thì in bốn cột được. In bốn cột được thì in... nhiều cột được. Nói trắng ra là multi-columns theo tiếng Mỹ. Tóm lại, với khả năng đặc biệt này, troff có thể dùng để layout những trang sách, báo, và tạp chí. Ðủ cỡ lớn nhỏ và dưới nhiều dạng thức dài ngắn, dọc ngang ngang dọc. Một cách rất là dễ dàng, hữu hiệu, và tiện lợi. Nhưng, thiển nghĩ, có lẽ chỉ đối với những ai biết rành troff như tôi? Well, cũng đúng một phần. Tuy troff là một thứ ngôn ngữ hơi khó hiểu, unfriendly language, nhưng không phải là không học được! Bằng cớ là người Việt mình, hầu hết ai đã làm cho AT&T, đều biết qua.
Làm báo khác với làm văn chương. Viết báo khác với viết truyện ngắn, truyện dài, và hiển nhiên rất khác với làm thơ. Nhiều anh chị bạn chủ báo, chủ bút tôi quen cho biết như vậy. Họ còn nói thêm, đại khái: "Làm báo là làm thương mại, business, và viết báo là vẽ ra tiền." Úi chà, có phải thật như vậy không đây? Nghĩa là hoàn toàn không có vụ làm chùa, viết chùa? Nếu đúng như vậy thì theo tôi nghĩ, nếu ai đó muốn thực sự nhảy ra làm báo, viết báo thì hãy cố quên đi cái câu có phần ỏng ẹo, làm dáng: tôi nào có rao bán cái văn chương tôi...
Có thể nói cái mộng của phần lớn những người cầm bút là, đến một giai đoạn nào đó, tự mình đứng ra trông coi một tờ báo. Một tờ báo văn học nghệ thuật thuần túy. Bằng không thì cũng một tờ báo... đời. Rồi trong lúc trông coi tờ báo, nếu trước đó họ là những người làm văn chương chân chính, thì bây giờ chắc họ phải tinh luyện thêm... phép phân thân. Cho đến mức thượng thừa. Tối thiểu, họ phải biết xẻ làm ba. Vì từ lâu, dám nói họ đã rành phép phân thân làm hai rồi: một con người cầm bút trong một con người bằng xương bằng thịt của đời sống xã hội hằng ngày.
Nhưng mà, em ơi, nếu mộng (làm báo) không thành thì sao ... Thì sao? Dễ quá, thì kiếm việc khác mà làm! Việc gì? Nếu các bạn cứ đọc tiếp những dòng lẩm cẩm dưới đây thì tôi bảo đảm bạn sẽ có việc làm ngay trước mắt, không cần phải than van non cao biển rộng biết đâu mà tìm ... cái mốc xì gì hết.
Muốn làm báo thì trước hết người làm báo phải có khả năng và dụng cụ làm báo. Tối thiểu cũng có máy typesetting và layout. Typesetting là xếp chữ. Hay nói nôm na ra là đánh máy theo một khuôn khổ dài rộng đã được ấn định trước. Hoặc xa hơn và cũ kỹ hơn một chút là xếp bản kẽm từng khuôn một. Còn layout là cách trình bày từng trang báo, trang sách. Hay nói nôm na ra là cắt dán những cột báo vô từng trang một. Với kỹ thuật ngày một tân tiến như hiện nay, cả hai thứ typesetting và layout đều có thể làm được hết, một cách tự động, bằng máy điện toán cá nhân. Có nghĩa là, ba cái thứ lỉnh kỉnh như dao, kéo, hồ, keo, và máy đánh chữ coi như không cần thiết nữa.
Phần typesetting thì dần dần trở nên quá đơn gian. Dễ đến độ chỉ như là cứ gõ tưới hột sen vô file trên computer là xong. Máy điện toán rồi sẽ nhận được chỉ thị sắp xếp lại ngăn nắp, cẩn thận, dài rộng thước tấc phân minh, đâu vào đấy.
Phần layout thì hơi rắc rối hơn một chút. Ðơn giản nhất là layout một trang sách. Không có hí họa, hoạt họa, minh họa gì ráo trọi. Chỉ toàn chữ là chữ. Phức tạp hơn một chút xíu nữa là những trang báo có kèm hình vẽ, mấy loại họa phẩm tôi vừa nói qua (nếu là họa sĩ thứ thiệt thì khỏi nói, vẽ thẳng luôn trên máy cho tiện).
Ðến lúc phải cán đáng thêm mấy tấm hình chụp (pictures) mới là điều đáng lo ngại. Ðủ tất cả mọi thứ xa hoa phung phí trên cõi đời này: nhà lầu, xe hơi, và... người đẹp (đôi khi bứt rứt không chịu mặc áo quần). Nói gì thì nói, muốn ghi lại trung thực những món đắc tiền này, người ta phải sắm cái scanner. Scanner là máy đọc (hay máy liếc?) những chi tiết từng hàng ngang nhỏ như tơ, tóc. Sau khi ghi nhận xong những chi tiết cần thiết trong các bức ảnh nêu trên, thợ layout còn phải nghĩ tới những khung ảnh nữa chớ: vuông, tròn, chữ nhật, oval... Ðể đặt nó vô, trầm trồ, ngắm nghía, xem cho mãn nhãn.
Công việc này rồi cũng dễ thôi. Vì bây giờ, các software loại WYSIWYG (đọc là quít-si-quít, what you see is what you get , anh sẽ in ra y chang cái gì anh thấy trên màn ảnh) như Page-Maker, Frame-Maker, Ventura... đều có cung cấp dao, kéo, hồ, keo bằng điện tử. Thậm chí còn chỉ cho cách phóng đại, thu nhỏ, để xấp, lật ngửa, dòm xéo, ngó nghiêng nữa. Tóm lại, người làm báo thời nay cũng chạy trời không khỏi nắng, vẫn còn cắt dán dài dài. Nhưng văn minh hơn, chỉ biết cắt dán theo lối điện tử mà thôi.
Nói cho cùng, rắc rối nhất là phải làm một lượt hai thứ, vừa typesetting và vừa layout. Nghĩa là vừa xếp chữ và vừa cắt dán vòng vòng, xung quanh các hình chụp, hình vẽ đó. Ngoằn ngoèo, uốn éo, cong queo. Có khi giống con trăng lưỡi liềm, có khi là cụm mây vân cẩu. Hoặc giả dinh Ðộc Lập nằm trên Ngũ Giác Ðài... Ôi thôi, muôn ngàn hình tượng ở trong cái cõi ta bà này. Vậy mà rồi cũng có người làm được, mới hay. Ông bạn hiền troff của tôi cũng làm được, dĩ nhiên. Nhưng khó khăn hơn, vì không thấy được trên màn ảnh PC, personal computer (có thể thấy được với màn ảnh DMD, dot mapped display, mắc tiền). Chính vì vậy, tôi hay gọi đùa cái của tôi là WYGIWYT (đọc là quít-ghi-quít, what you get is what you think , anh sẽ in ra cái gì anh nghĩ là anh sẽ được).
Ðến đây, sau phần cắt dán bằng điện tử và thấy rõ ràng trên màn ảnh, người làm báo có thể in ra bản mẫu mà Mỹ hay gọi là repro (chữ viết gọn của chữ reproduction, tức là sản xuất rập khuôn theo bản mẫu). Với bản mẫu có trong tay, nhà báo có thể chụp ra âm bản (negative) rồi giao cho nhà in, hoặc đưa luôn cho nhà in nếu bản mẫu này được in trên giấy láng có tráng một lớp film mỏng (tương tự như plastic) được gọi là dương bản (positive). Rồi nếu có tiền nhiều nhiều một chút, nhà báo ta có thể kiêm thêm một chức vụ nữa. Nhảy ra làm chủ nhà in. Bằng cách sắm luôn máy in (printing press), máy xếp (collating machine), máy đóng (binding machine), và máy cắt (cutting machine). Lẽ dĩ nhiên ba cái ngữ này cồng kềnh và nặng vốn.
Ðối với riêng tôi, khả năng viết báo thì chắc không có, nhưng khả năng làm báo thì tôi có. Nói gì chớ chuyện typesetting và layout thì tôi làm hà rầm như ăn cơm bữa. Tuy nhiên, tại sao tôi không nhảy ra trông coi một tờ báo của riêng mình? Tại sao mộng không thành? Mèn ơi, mộng không thành là tại vì ở cái xứ văn minh bậc nhất nhì này coi vậy chớ không phải dễ di tản từ tiểu bang này sang tiểu bang khác. Như đi từ nước này sang nước khác. Ði chơi thì được. Chớ còn đi ở luôn hả, vấn đề chạy công ăn việc làm cho phù hợp với khả năng, sở thích của mình kể cũng trần thân lắm. Không phải như ở Việt Nam hễ muốn làm báo thì dông tuốt lên Sài Gòn là xong. Trước, ăn nhờ ở đậu với bạn bè, rồi sau đó, từ từ gầy dựng cơ nghiệp. Vả lại, ở bên này, lương làm báo không đủ uống cà phê nói gì nuôi gia đình. Cho nên bạn văn bạn thơ ta thường cứ phải bám theo cái job chính, cho thoải mái tấm thân già trước đã. Rồi cái nghiệp báo... đời phụ thuộc kia, có cũng được mà không có cũng chẳng sao.
Bởi biết mộng không thành, cho nên tôi bèn phải tìm cái gì khác để làm. Miễn cái gì khác đó có liên quan ít nhiều với chữ nghĩa là tôi vui. Trên các mặt báo, nhiều lần tôi đã lạm bàn về đề tài "Làm đẹp...," vậy thì cứ nắm lấy cái sở trường của mình mà mở tiệm "Làm đẹp..." cho xong. Mở tiệm? Ôi, nghe sao có vẻ thương mại, business, làm sao ấy! Không mấy hợp với tánh tôi. Thôi thì cứ nhào vô nếm mùi danh lợi, phong trần cho biết với người ta.
Làm đẹp, phải chăng là một nghề mới ở hải ngoại? Hay rõ ràng hơn: Xếp chữ tiếng Việt, một ngành thương mại mới? Có lẽ đúng như vậy! Một nghề mới, một ngành mới! Nhưng lại giống giống như cái nghề cũ: giải phẫu thẫm mỹ . Ai thích làm đẹp thì tìm tới thôi. Chỉ khác chăng là vấn đề... hốt bạc, quả một trời một vực. Một đằng thì hốt bạc ngàn, còn một đằng thì hốt bạc cắc. Vậy mà, với cái tỷ lệ quá khiêm nhường một phần mười ngàn đó, cũng có lắm người bon chen.
Trước khi nhảy vào nghề có vẻ hi-tech này, tôi cũng đã bỏ công thăm dò, tham khảo tình hình khắp mọi nơi. Nhìn chung, ở những cộng đồng lớn như Cali, Houston, Toronto... các tiệm làm typesetting chữ Việt cũng "sống" được lắm. Có nhiều tiệm đắc quá, khách hàng phải đợi nhiều tuần, có khi hàng đôi ba tháng mới nhận được xấp repro của mình. Có nhiều tiệm phải mướn thêm người đánh máy ngày đêm mà cũng không kịp. Giá biểu trung bình có thể nói từ 3 đến 4 đô-la cho mỗi trang sách, và từ 5 đến 7 đô-la cho mỗi trang báo khổ tạp chí (vào cuối năm 1990). Ðó là tính luôn cả hai thứ typsetting và layout.
Sở dỉ tôi dám đứng ra mở tiệm là cũng có nhiều nguyên do. Cớ sự như vầy. Ban đầu, tôi có nói với các bạn văn bạn thơ tôi quen, rằng, ai muốn làm typesetting và layout tác phẩm của mình thì đưa đây tôi làm giúp giùm cho. Làm chùa, lẽ dĩ nhiên! Cũng có nhiều người thích cái mục làm chùa này lắm, nhưng cũng có người không. Nhiều người không thích phải mang ơn tôi suốt đời, nên họ "đòi" trả tiền sòng phẳng. Tôi suy nghĩ hoài, đằng nào cũng bạn, một người làm lấy tiền còn một người làm cho không coi sao đặng. Thành thử, thôi thì làm lấy tiền hết quách cho xong.
Trong lúc trà dư tửu hậu nói khơi khơi thì dễ lắm, nhưng đến lúc bắt tay vô vòng, làm ăn thiệt mới thấy khó dàng mây. Phải ăn nói làm sao đây để bạn bè chịu đưa tác phẩm của họ cho mình làm typesetting và layout đặng lấy tiền bỏ túi? Khó quá! Kỳ quá! Thì cũng cỡ mấy ông chủ bút văn chương chính tông nhà mình đi xin quảng cáo lấy tiền, từ các ông chủ tiệm thương mại vậy thôi. Có lẽ còn khó hơn một bực. Vì đằng này "khách hàng" không phải là mấy ông chủ tiệm thương mại giàu sang kia, mà là mấy bạn văn bạn thơ lắm khi nghèo nàn, khó khổ của mình. Tôi đã có lần làm cái vụ mặt dày mày dạn này rồi nên tôi biết. Nếu các bạn có ai muốn mở tiệm như tôi, tốt hơn hết, nên giao phức cái công việc liên lạc với "khách hàng" kia cho một ông... quản lý hay một vị... tài phú nào đó thì dễ thở hơn.
Cũng giống như mấy hãng lớn của Mỹ như IBM, AT&T, Digital, Hewlett-Packard... tối ngày lo đi đấu thầu (bidding) các contract, tôi cũng lo đi đấu thầu mấy cuốn sách đang còn nằm trong tình trạng thai nghén. Chỉ nhằm vào thị trường sách vở thôi. Thị trường báo chí thì kể như huề tiền. Vì các vị chủ báo thường đã học qua nghề làm đẹp và có dụng cụ làm đẹp, tức máy typsetting và layout riêng. Ngay cả những chủ báo... lá cải, cũng vậy. Nhưng trời bất dung nhơn đảng, tôi cũng "trúng thầu" lai rai. Nhờ đó, tôi nghiên cứu và làm thêm một vài việc cần phải làm. Như dấu cắt (gọi là cut mark hay crop mark ) chẳng hạn. Chủ nhà in thường hay đòi hỏi phải có cái dấu này trên những trang repro, để công việc của họ được giản tiện, trôi chảy hơn.
Nhờ làm typesetting cho bạn bè, tôi có ghi nhận một điều vui vui. Ðặt câu hỏi như thế này. Hình như xưa nay các bạn văn bạn thơ ta hễ đưa tác phẩm của mình cho nhà xuất bản là kể như hết nhiệm vụ với đứa con tinh thần của mình? Phải, thông thường họ không có chuyện gì làm khác hơn là nằm nhà, chờ đợi trong thấp thỏm, hồi hộp ngày chào đời của tác phẩm. Chẳng biết dung nhan, mặt mũi của nó rồi sẽ ra làm sao. Thế thôi. Bởi vậy nhiều người vẫn hay khóc ròng khi bồng đứa con tinh thần của mình vào lòng. Vì sai lỗi chính tả nhiều quá, có khi phải làm thêm những trang đính chính. Vì nhảy hàng hoặc trùng hàng, lắm khi lập lại cả đoạn. Vì lộn trang, có khi nhiều trang dầy đến cả xấp. Vì có khi in chồng trang này lên trang kia, đen thui thùi lùi không đọc được. Thì ra họ chưa một lần được hân hạnh dò lại bản thảo (proof reading) của mình trước khi đưa vào máy in, in ra thành sách bay đi khắp muôn phương. Tội thiệt. Ðến lúc tôi gửi bản thảo (draft copy) cho tác giả đọc lại, sửa lại theo ý mình lần cuối, họ hài lòng vì biết tôi làm việc cẩn thận đến mức nào. Nhưng vẫn than trời như bộng: Ðọc lại bản thảo sao mà nó ngán ngẩm và buồn ngủ quá trời! Thiệt tình, con người ta hễ được voi thì đòi tiên.
Nói đúng ra công việc cực nhọc, nhưng rất quan trọng và mất thì giờ nhiều nhất trong tiệm làm đẹp, là vấn đề đánh máy, input. Bởi vậy tôi giao khoán phần này cho bà chị họ của tôi. Còn vấn đề chạy troff và in ra bằng laser printer thì tôi lo. Vì nó dễ đối với tôi, cứ cái mững cũ làm hoài, xài hoài. Bởi vậy cho nên khi nhận tiền thù lao, tôi vẫn hay giao hết cho bà chị. Tôi chỉ lấy một đồng tượng trung. Một quan tiền công không bằng một đồng tiền thưởng là vậy. Thưởng ở đây chính là niềm vui lây của tôi khi thấy bạn bè, bằng hữu bằng lòng với những gì họ có trên tay, trước khi giao cho nhà xuất bản. Thưởng ở đây cũng là những món quà lặt vặt mà bà chị tôi thường hay mua cho tôi.
Tôi biết khả năng gõ chữ của bà chị họ tôi chỉ ở mức trung bình, khoảng 40 chữ một phút trở lại. Nhưng để cho những ai muốn lăm le học đòi mở tiệm như tôi thấy, tôi kê ra đây một vài con số làm bằng. Sau khi ghi nhận giờ giấc thiệt trúng và cộng trừ nhơn chia thiệt cẩn thận, tiền lương hằng giờ của chị tính ra, sao mà khiêm nhường: chừng 3 đến 4 đô-la mà thôi. Rõ thua xa những người đang cầm máy cắt cỏ. Chỉ được mỗi một cái ân huệ là có diễm phúc đọc sách trước thiên hạ, trước khi ra lò vậy thôi (chị thích đọc tác phẩm trong lúc đánh máy).
Những gì tôi nói trên đây là nhằm vào phương pháp typesetting và layout thật giản dị của tôi! Còn nếu như áp dụng những phương pháp làm đẹp cầu kỳ của những ai khác thì còn "khổ cực" đến mức nào nữa đây?
Mà có thiệt "khổ cực" như tôi đoán không? Chắc cũng tùy người!
Tình cờ, tôi có xem qua một vài cách làm đẹp khác mà bạn bè tôi có người đang sử dụng. Ở điểm này tôi bỗng hơi tức cười khi nhớ lại đã đọc một cái quảng cáo mà ai đó như đã cố tình tự tuyên dương công trạng của mình một cách hơi quá đáng. Họ mặc nhiên tuyên bố ầm ĩ lên rằng họ là: Nơi duy nhất chế tạo tiếng Việt đánh chữ trước dấu sau... Hoặc là: Nơi duy nhất chế tạo tiếng Việt có thể in trên tất cả các loại máy in hiện đại... Kể ra thì những lời tuyên bố này phải nói rằng không hẳn là đúng cho lắm. Nhưng, đã nhảy vào vòng thương mại rồi thì tránh sao khỏi những trò thương mại.
Phải công nhận các bộ chữ Việt Nam chế theo lối WYSIWYG đẹp thiệt. Màu mè nữa. Thấy sao in ra vậy nếu bạn có luôn máy in màu, color laser printer, có phải vậy không? Trước sau gì những nhóm nghiên cứu xếp chữ Việt rồi cũng sẽ đi vào con đường đó mà thôi. Khi giá cả của các máy in màu sụt xuống bớt. Nhưng, theo thiển ý, tôi thấy vấn đề đánh máy, input, trong những bộ software này cũng còn nhiều trở ngại. Vì các dấu và các chữ có dấu, hiển nhiên. Ngoài năm dấu sắc huyền hỏi ngã nặng và các dấu â, ư, ă, và đ được thay thế bằng các f-keys (từ f1 đến f9 chẳng hạn), để xài cho những chữ có dấu đơn, các chữ có dấu kép đều phải đánh hai lần bằng một phương pháp hơi cầu kỳ một chút: ctl key rồi một key chữ. Rất khác với ctl chữ, làm cùng một lúc. Không xài như shift key khi đánh các chữ hoa. Ðại khái như bảng liệt kê dưới đây:
ấầẩẫậ
ctlqwert
ắằẳẵặ
ctluiop[
ếềểễệ
ctlasdfg
ốồổỗộ
ctljkl;'
ứừửữự
ctlzxcvb
ớờởỡợ
ctlnm,./
Ðiều này làm tôi cứ tưởng người sáng chế những bộ chữ này đang đi sụt lùi. Vì nhớ lại ngày nào khi tôi chập chững bước vào nghề làm đẹp tôi cũng đã design luôn một hơi 134 chữ có dấu cho bộ chữ Việt của tôi (67 chữ thường và 67 chữ hoa). Lần lần, tiến bộ hơn, tôi gom lại còn 9 dấu căn bản phải xài: sắc, huyền, nặng, hỏi, ngã, ă, â, ơ cùng với ư, và đ. Tôi lại không đá động gì tới các f-keys (function keys) hay ctl-keys (control keys), nhằm giản tiện càng nhiều càng tốt cho người đánh máy. Tất cả đều là chữ thường, từ a tới z, từ 0 đến 9... vậy thôi. Vì tôi biết chắc, bảo đảm là người đánh máy không thích tẻ qua các hàng f-keys quá xa tầm tay (đầu ngón tay thì đúng hơn). Ðành rằng xài riết rồi cũng quen nhưng mới dòm qua cái bảng liệt kê trên (mà anh bạn tôi nãy ra ý kiến vẽ luôn lên keyboard cho dễ nhớ) là tôi thấy ngộp. Ðoạn trường này ai đã có qua cầu chắc mới thông cảm những gì tôi nói nơi đây, có phải?
Ðó là chưa nói đến việc thay đổi các kiểu chữ. Từ thường (roman) ra đậm (bold), nghiêng (italic), nghiêng đậm (bold-italic) và ngược lại. Cũng như việc thay đổi cỡ chữ, tức point-size. Thông thường, bạn phải quay trở lại bài viết của mình, trong khi làm layout, rồi tìm những đoạn đặc biệt cần phải làm nổi bậc đó, để sơn lên một lớp (làm inverse video) và chọn kiểu và cỡ chữ bạn muốn.
Còn riêng vấn đề làm layout thì lại là một công việc khác nữa cũng cần nói sơ ra đây. Lấy Ventura software làm thí dụ chẳng hạn, bạn có thể copy một trong những cách layout mẫu (cả chục mẫu có hơn) rồi tự biến chế cho thích hợp với ý mình. Ðại khái tựa (heading) và bài (text) sẽ viết với loại chữ nào, cỡ chữ nào. Trình bày dưới dạng một cột hay hai, ba, v. v. Nếu bạn muốn trở thành một người layout chuyên nghiệp thì, tốt hơn hết, bạn nên ghi tên học qua một lớp hàm thụ cấp tốc đi. Bằng không, chắc chắn bạn phải mất hằng nhiều giờ, hoặc có khi hàng nhiều ngày, để tự nghiên cứu và mò mẫm lấy một mình.
Xếp chữ tiếng Việt rõ ràng là một nghề mới, một ngành mới trong cộng đồng hải ngoại. Có người làm vui chơi, như tôi đây chẳng hạn, nhưng cũng có người làm để "kiếm sống" như một nghề chính. Những người này thường phải ký hợp đồng với các nhà xuất bản hoặc các nhà báo. Thường chỉ do quen biết rồi hùn hạp làm ăn với nhau. Cho nên, vấn đề cạnh tranh giữa người này và những người khác hình như chưa thấy xảy ra. Tuy làm không hơn lương cắt cỏ, nhưng với một cuốn sách vài ba trăm trang, tiền công làm typesetting và layout cũng lên đến bạc ngàn. Một năm làm mười cuốn thì cũng có bạc chục ngàn chớ chẳng phải chơi. Trong khi tiền vốn bỏ ra lập tiệm tương đối không lớn lắm, khoảng năm ba ngàn. Chỉ cần mua một cái máy PC và một cái laser printer là xong. Giấy và mực tính sau. Còn software chữ Việt thì thiếu gì bây giờ. Nếu muốn làm ăn ngay thẳng thì bỏ ra chừng hai trăm đô-la mua một bộ, bằng không thì copy lại của bạn bè.
Như hầu hết ai cũng biết, có rất nhiều người tự chế lấy bộ chữ Việt cho riêng mình. Có tinh vi, chuyên nghiệp hay không thì phải chờ khi họ trình làng rồi mới nhận xét được. Thỉnh thoảng tôi cũng nhận được những cuốn sách tặng từ các tác giả hoàn toàn tự xuất bản lấy. Nghĩa là từ đầu đến cuối không qua một nhà xuất bản nào hết. Nhìn qua thì phải nói kiểu chữ của họ chẳng bằng ai. Ai ở đây là những người thiện nghệ trong ngành, hơn cả tôi mấy bực nữa kìa. Nhưng còn đỡ hơn nhiều so với kiểu chữ bỏ dấu bằng tay. Như vậy, tối thiếu, mình cũng nên khen tặng, hoan hô một vài tiếng cho họ lên tinh thần!
Khổ nỗi, cho đến bây giờ là khoảng cuối năm 1990, một vài tờ báo có tầm vóc trong đó có cả tờ Thế Kỷ 21 vẫn còn bỏ dấu các tựa bài bằng tay (số 19, tháng 11 năm 1990, trang 40, 42, 45, 47, 52...). Tôi hơi ngạc nhiên vì cơ sở Người Việt, mà tôi có dịp thăm viếng, có rất nhiều máy móc về typsetting và layout. Có cả đài truyền hình nữa kia mà. Chẳng lẽ đó là một cái job security theo kiểu Mỹ cho những người có hoa tay, chịu trách nhiệm bỏ dấu. Job security (bảo đảm nghề nghiệp) thì thông thường chỉ có ở những hãng lớn của Mỹ mà thôi. Luật bảo đảm nghề nghiệp là you don't have do it right on the first place , không bắt buộc phải làm đúng ngay từ đầu. Vì làm đúng ngay từ đầu thì còn chuyện gì đâu nữa để mà làm? Ðã vậy, còn phải tranh giành ảnh hưởng với đám máy móc, hay thẳng lòng như ruột ngựa kia nữa kìa. Cứ tưởng tượng cái gì cũng giao hết cho người máy, cho robot, thì không mấy chốc công nhân trong các hãng xưởng sẽ ăn lương thất nghiệp dài dài.
Thử hỏi một nhà in ở Sài Gòn lúc trước cần bao nhiêu nhân công? Tối thiểu cũng đôi ba chục người nếu tính luôn mấy ông thợ xếp chữ. Thời buổi bây giờ có thể chỉ cần vài ba người làm mà thôi. Với điều kiện phải bỏ tiền ra mua các loại máy móc tối tân một chút. Chẳng hạn, gạt các máy phototypesetter làm dương bản qua một bên, chỉ cần đưa một cái máy Kodak 1392 ra làm thí dụ điển hình là đủ. Cái máy này có khả năng in 46 tờ hai mặt (tức 92 trang) trong một phút, xếp lại trang theo thứ tự (collate), đóng thành tập với 1 hoặc 2 kim (staple), hoặc khoan 3 hoặc 5 lỗ (drill) để sẵn sàng vô bìa cứng (binding folder). Nếu in sách cho các tác giả Việt Nam ta thì chỉ cần đóng bìa, cắt cạnh nữa là xong. Một cuốn sách gần 200 trang (184 trang nếu muốn nói chính xác) chỉ in trong 2 phút. Một ngàn cuốn sách này chỉ in trong 2000 phút, tức khoảng 33 giờ, hay chưa đầy một ngày rưởi (nên nhớ là máy móc làm việc 24 trên 24). Xong. Lấy tiền. Phủi tay cái rột. Nhưng cái máy Kodak 1392 loại này không rẻ đâu. Với giá thị trường hiện thời cũng khoảng 250 ngàn đô-la là ít. Có điều tôi khoái một cái là cái máy này tuy nó có ô dề kịch cộm nhưng rất ư là tiện lợi. Tiện lợi đến nỗi tôi chuyển những file đã layout tiếng Việt của tôi, nằm sẵn trong PC hard-drive, đến nó nó cũng nhận luôn. Dĩ nhiên phải qua một anh bạn trung gian (interface program). Thiệt là chơi sang theo kiểu nhà giàu có khác!
Dựa vào kỹ thuật tân tiến của những máy in chạy quá nhanh như vừa mới nói ở trên, người ta đã nghĩ ngay đến chuyện lưu trữ và chuyển đạt sách vở bằng... điện tử. Ðiều này, trước hết, làm giảm thiểu chi phí to lớn hằng năm phải bỏ ra để thuê những kho chứa sách mênh mông. Việc kiểm kê cũng gọn gàng hơn và khỏi phải lo mối mọt, chuột bọ gặm nhắm gì cả. Rồi, thứ đến, cũng khỏi phải lo tốn tiền tàu, tiền máy bay để chở hàng ngàn tấn sách đi khắp năm châu. Vừa chậm lụt vừa mắc mỏ. Hễ nơi nào cần thì chuyển file sách giữ sẵn trong memory đến đó bằng đường điện thoại viễn liên và in ngay tại chỗ trong vài tiếng đồng hồ. Cuối cùng, việc cập nhật hóa, sửa đổi những chi tiết cần thiết cho cuốn sách lại hóa ra dễ dàng hơn. Nói chung, cách in ấn theo kiểu đa phương, multi-media publishing, như đã sẵn sàng thay thế lối đơn phương giấy trắng mực đen, hard copy, càng ngày càng trở nên lỗi thời.
Ðó là chưa nói đến máy in màu. Dùng để in bìa sách là việc trước tiên. Tuy nhiên, những tay giàu có vẫn có thể in màu luôn cả bài vở bên trong sách nữa. Mục đích làm sáng tỏ những đầu đề, tiểu đề, kết luận, dàn bài, hình ảnh... Hầu hết các sách giáo khoa của Mỹ đều được in theo kiểu này. Với những kỹ thuật tân tiến hiện thời, những nhà in bỏ túi có thể dùng ngay máy laser màu, color laser printer, để làm việc này. Tuy chậm hơn nhiều so với cách in trắng đen. Càng nhiều màu càng chậm. Chắc các bạn chưa có dịp nhìn qua cách in trên máy laser màu? Thì đây, chẳng có gì ghê gớm, dữ dằn hết. Thoạt tiên, máy cuộn tờ giấy vào trục in, giống như trục máy đánh chữ vậy, đồng thời tráng lên đó màu nhạt nhất. Màu vàng chẳng hạn. Xong, cuộn tờ giấy trở ra và bắt đầu làm lại cho một màu hơi đậm hơn. Màu xanh lá cây chẳng hạn. Rồi tiếp tục làm như vậy cho các màu đậm hơn nữa. Màu đỏ, màu xanh đậm... và sau cùng là màu đen. Lẽ dĩ nhiên những khoảng nào được tô đậm thêm đều đã được cẩn thận dặn trước cho computer biết. Vì các màu phải in chồng lên nhau và vì tờ giấy phải cuộn ra cuộn vào nhiều lần nên đôi khi nét chữ lắm lúc bị xê xích chút đỉnh (trường hợp gặp các máy dổm hoặc cũ). Màu nằm chồng lên nhau không được khít khao, ma nhoè ra thấy như cho bóng hay vẽ nổi, là tại vậy. Ðiều đáng nói là tôi có thử với anh chàng troff của tôi. Chạy đẹp lắm. Với máy QMS ColorScript 100, Model 30i. Khoảng 15 ngàn đô-la trở lại, theo thời giá hiện hành. Trang tựa sách đằng đầu là tôi đã làm typesetting với hai màu đấy. Màu xanh đậm cho tên tác giả và tên nhà xuất bản. Màu đỏ dành cho phần còn lại. Nhưng chẳng biết lúc giao cho nhà xuất bản in ấn thì sẽ ra sao đây. Cùng lắm thì cũng sẽ thành trắng đen thôi (nếu tôi chọn màu vàng hoặc xanh lá cây thì có thể kể như khỏi thấy luôn nếu đưa vào máy in đen trắng).
Ối, mà nãy giờ tôi đã đi lạc đề rồi. Từ làm chủ tiệm typesetting và layout, lương ba đồng ba cọc, đánh máy hộc xì dầu, mà lại lăm le nhảy ra đòi làm chủ nhà in thì rõ ếch ngồi đáy giếng. Thôi, cho tôi ngừng lại ở đây đi.
Trước khi kết thúc loạt bài viết về typesetting và layout chữ Việt, tôi có một điều muốn xin thưa cùng các bạn. Từ trước đến giờ, do tình cờ duyên may dun rũi cũng có mà do tận tình dày công nghiên cứu cũng có, tôi đã lần lần đi đến một thành công, một kết quả hữu hạn nào đó. Và lấy làm vui. Bây giờ nhìn lại quá trình mình đã đi qua, với tôi, tất cả như đã trở thành một kỷ niệm đẹp. Một kỷ niệm đẹp? Vâng, một kỷ niệm đẹp! Bạn có bao giờ muốn có một kỷ niệm đẹp như tôi? Bạn có bao giờ muốn share một kỷ niệm đẹp với tôi? Giấy mực đâu mà chẳng viết một vài lời?
* Troff là một chương trình điện toán dùng để xếp chữ (text processor) nhằm sử dụng cho các máy in laser printer hoặc phototypesetter. Trong khi nroff, một hình thức khác của troff, thì đặc biệt dành riêng xài cho các loại máy in giống như máy đánh chữ, có băng mực bằng vải và đĩa chữ bằng nhựa (daisy wheel) hoặc có nhiều mũi nhọn (dot matrix).
Troff đọc từng hàng chữ một (each line of words) từ input file và viết ra output file dưới dạng thức có thể sẵn sàng tiếp nhận bởi những chương trình điện toán điều khiển máy in (printer's drivers). Cả hai, input và ouput file, đều là ASCII file, tức có thể đem lên xem xét trên màn ảnh. Troff mang đến cho người sử dụng rất nhiều khả năng biến chế nhằm trình bày (layout) trang giấy theo ý muốn của mình.
Troff được Joseph F. Ossanna viết ra vào năm 1973 bằng ngôn ngữ tập hợp (assembly language), xài cho máy PDP-11 (một loại mini-computer của hãng Digital Electronic, Inc.), nhằm điều khiển máy in loại Graphic System CAT của Wang Laboratories. Hai năm sau, troff được viết lại bằng ngôn ngữ C (C language) và càng ngày càng phổ biến mạnh mẻ cho đến khi Ossanna mất vào năm 1977.
Năm 1979, Brian W. Kernighan sửa đổi troff lại thành troff độc lập (independent troff) để có thể xài chung cho các loại computer và nhiều loại máy in khác nhau. Kết quả là, thông thường, mỗi loại máy in cần phải có thêm một hậu chương điện toán (post proceesor) đi kèm theo.
Trong thời gian 10 năm sau, từ 1979 đến 1989, mặc dù những gì căn bản của Ossanna vẫn còn đó, troff đã được nhiều lần sửa đổi, thêm bớt cho phù hợp với sự phát triển trong ngành in ấn. Hầu có thể cùng lúc tiếp nhận nhiều loại chữ khác nhau (family fonts) cũng như nhiều phương pháp chuyển đạt tin tức hoặc hiệu lệnh (pass information or command) cho hậu chương điện toán.
Trong hơn 17 năm qua, mặc dù nhiều lần bị bài bác chỉ trích, troff đã ngang nhiên sống và đã tự chứng minh rằng: troff là một công cụ rất hữu hiệu trong kỹ nghệ xếp chữ, ấn loát hiện đại.
08. BẢNG CHÚ GIẢI CÁC TỪ ÐẶC BIỆT
NGUYỄN TẤN HƯNG
Trong phần dưới đây, các từ đặc biệt có tính cách kỹ thuật, chuyên môn sẽ được giải thích một cách sơ sài theo thiển ý của tác giả. Không nhằm mục đích đưa ra một định nghĩa chung nào hết. Cũng trong phần này, hai cách in mới sẽ được nói qua. Nghĩa là chữ Việt in theo lối nền đen chữ trắng, tức inverse video font , đã được trình bày ở phần tựa đề của bài viết. Và sau đây, chữ Việt in theo lối:
"nền xám nhạt, chữ đen," - tức highlight font dùng nhấn mạnh những chỗ quan trọng, cũng được thực hiện. Ðể, một lần nữa, chứng minh sự đa năng đa dụng của phương pháp xếp chữ Việt qua cách phối hợp hai ngôn ngữ điện toán troff và postscript.
Với một cách nhìn khái quát, troff thật sự đã đảm trách phần xếp chữ và kiêm luôn phần layout, font và point size (already built in) của từng chữ từng dòng, tựa đề cũng như bài viết. Trong khi đó postscript chỉ lo phần in ấn cho các máy printer, laser printer, phototypestter... Ðể kết thúc loạt bài viết về typesetting, tôi nghĩ rằng tất cả những gì tôi trình bày chẳng qua chỉ là một trong nhiều phương thức làm đẹp thêm dòng chữ Việt. Và, dĩ nhiên, phương thức nào cũng có những ưu và khuyết điểm của nó.
"AT&T" - American Telephone and Telegraph Company, hãng điện thoại và, sau này, cũng là hãng chế bán máy điện toán của Mỹ - trang 14, 97, 98, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 130, 136.
"Admiral" - Một công ty chế tạo máy đánh chữ danh tiếng trên thế giới - trang 68.
"Adobe" - Hãng đã chế ra ngôn ngữ điện toán postscript và hàng trăm họ chữ khác nhau cho các máy điện toán để sử dụng trong ngành in - trang 42, 78.
"Agfa-Gevaert" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Apollo" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Apple Computer Inc." - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Arts and Letters" - Một bộ software có kèm chương trình viết bài trên máy điện toán - trang 60.
"Avant Garde" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 50.
"Bézier" - Nguyên tắc vẽ một đường cong bằng cách làm nhiều lần động tác nối liền các trung điểm của các khoảng cách lại với nhau - trang 31, 32.
"Bell Laboratories" - Những cơ sở tìm tòi, sáng chế, phát minh, nghiên cứu và thí nghiệm của hãng AT&T - trang 14, 33, 88, 93, 100, 105.
"Bell System" - Hãng điện thoại của Mỹ, tiền thân của AT&T - trang 98, 99, 100, 101, 102, 103.
"Bookman" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 50.
"C function" - Một hiệu lệnh nhỏ hoặc từng phần được viết bằng ngôn ngữ C - trang 33.
"C language" - Một ngôn ngữ xài cho máy điện toán phát minh vào đầu thập niên 70 bởi AT&T Bell Laboratories - trang 14, 33, 104.
"C language compiler" - Bộ chương trình điện toán dùng để thành lập có hệ thống những chương trình điện toán khác được viết bằng ngôn ngữ C - trang 71.
"Courier" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 37, 54.
"Dataproducts Corp." - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Dennis M. Ritchie" - Người phát minh ra ngôn ngữ C cho máy điện toán tại Bell Laboratories - trang 33.
"Diconix" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Digital Equipment Corp." - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29, 100, 136.
"DOS" - Chữ viết tắt của chữ Disk Operating System, hệ thống máy điện toán chạy với đĩa mềm (floppy disk) và đĩa cứng (hard drive) - trang 71.
"DisplayWrite" - Một chương trình điện toán dùng để viết bài trên máy điện toán - trang 60.
"Elan Computer Group" - Một công ty chế bán phương pháp xếp chữ sử dụng troff của AT&T, dưới sự đồng ý của hãng này - trang 71, 106.
"Electronic typesetting" - Phương pháp xếp chữ bằng máy điện toán - trang 13.
"Format" - Một cách thức trình bày trang sách, trang báo bằng troff - trang 15.
"FrameMaker" - Một bộ software có kèm chương trình viết bài trên máy điện toán - trang 60, 132.
"HP Jet II" - Máy in bằng tia laser thông thường, không có bộ phận trang bị cho ngôn ngữ postscript, do hãng Hewlett-Packard chế - trang 84.
"Helvetica" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 14, 50, 54.
"Helvetica Narrow" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 37, 50.
"Helvetica-Outline" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 14.
"Hershey Gothic" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 14, 50.
"Hershey Script" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 14, 50.
"Hewlett-Packard" - Một công ty chế máy điện toán có tiếng ở Mỹ - trang 100, 136.
"Honey Well" - Một công ty chế máy điện toán có tiếng ở Mỹ - trang 100.
"IBM" - Một công ty chế máy điện toán có tiếng ở Mỹ và cũng là một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29, 100, 104, 136.
"Input operator" - Người đánh máy vào máy điện toán - trang 18.
"Linotype Company" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"MCI" - Một công ty lo về truyền thông viễn liên của Mỹ - trang 103, 104.
"MKS Toolkit" - Một chương trình điện toán tương tự như UNIX của hãng AT&T, chạy riêng cho máy điện toán cá nhân do công ty Mortice Kern Systems ở Gia Nã Ðại chế tạo - trang 106.
"MS-DOS" - Chữ viết tắt của chữ Microsoft (tên một hãng điện toán Mỹ) Disk Operating System, một hệ thống máy điện toán chạy với đĩa mềm (floppy disk) và đĩa cứng (hard drive) - trang 60, 71.
"MacWrite" - Một chương trình điện toán dùng để viết bài trên máy điện toán - trang 60.
"Macintosh" - Một loại máy điện toán cá nhân do hãng Apple Computer chế tạo - trang 42, 60.
"Merriam-Webster" - Tên của công ty làm tự điển tiếng Mỹ lớn có hạng ở Mỹ - trang 88.
"Mm-macro" - Tên gọi chung cho các hiệu lệnh được viết riêng cho troff, một phương pháp xếp chữ của hãng AT&T - trang 16.
"Mortice Kern System" - Một công ty biến chế chương trình UNIX của AT&T để chạy cho máy điện toán cá nhân - trang 106.
"NBI Inc." - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"NEC, Nippon Electronic Company" - Tên một công ty của Nhật chuyên chế tạo và bán dụng cụ điện tử bao gồm nhiều lãnh vực kể cả truyền thông và máy điện toán - trang 103.
"NEC Information Systems" - Một chi nhánh của Nippon Electronic Company có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"New Century School Book" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 26, 37, 42, 49, 50, 81, 84.
"Northern Telecom Company" - Một công ty chuyên lo về chế tạo và bán dụng cụ truyền thông của Gia Nã Ðại - trang 103, 104.
"PageMaker" - Một bộ software có kèm chương trình viết bài trên máy điện toán - trang 60, 132.
"Palatino" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 50.
"Point size" - Cỡ chữ, độ lớn nhỏ của chữ - trang 15.
"PostScript language" - Một ngôn ngữ điện toán do hãng Adobe sáng chế vào đầu thập niên 80 - trang 21, 29, 30.
"PostScript output" - Một bài viết bằng ngôn ngữ postscript - trang 21.
"QMS Inc." - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Qume Corporation" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Remington" - Một công ty chế tạo máy đánh chữ danh tiếng trên thế giới - trang 68.
"Samna Plus" - Một bộ software có kèm chương trình viết bài trên máy điện toán - trang 60.
"Siemen Company" - Một công ty chuyên lo về chế tạo và bán dụng cụ truyền thông của Ðức - trang 103.
"Sperry Univac" - Một công ty chế máy điện toán có tiếng ở Mỹ - trang 100.
"Standard editing notes" - Những ước hiệu căn bản để ghi chú các điểm sai và cần được sửa sai như thế nào trong một bài viết - trang 39.
"Symbol" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 50.
"Texas Intruments" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"The Laser Connection" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Times-Roman" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 26, 49, 50.
"Troff" - Phương pháp xếp chữ cho các máy in bằng tia laser - trang 13, 14, 16, 18, 68, 129.
"Troff software package" - Bộ chương trình điện toán đặc biệt có phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 71.
"Typesetting" - Phương pháp xếp chữ - trang 18, 131.
"UNIX Operating System" - Hệ thống điều hành bên trong máy điện toán phát minh bởi hãng AT&T - trang 14, 88, 91.
"US Sprint" - Một công ty lo về truyền thông viễn liên của Mỹ - trang 103.
"VI Quick References" - Bảng tóm lược các hiệu lệnh có thể xài trong khi sử dụng "vi" - trang 123.
"Varityper" - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Ventura" - Một bộ software có kèm chương trình viết bài trên máy điện toán - trang 132, 141.
"WYGIWYT" - Chữ viết tắt của chữ "what you get is what you think" - trang 133.
"WYSIWYG sytem" - Chữ viết tắt của chữ "what you see is what you get" - trang 13, 139.
"Wang Laboratories Inc." - Một công ty có chế máy in xài với ngôn ngữ điện toán postscript - trang 29.
"Western-Union" - Hãng chuyên lo về điện tín của Mỹ - trang 91.
"Western-Electric" - Hãng chuyên lo chế tạo và cung cấp dụng cụ truyền thông cho Bell System - trang 100, 102.
"What you see is what you get" - Anh sẽ in ra y chang những gì anh thấy trên màn ảnh - trang 13.
"WordPerfect" - Một chương trình điện toán dùng để viết bài trên máy điện toán - trang 60.
"WordStar" - Một chương trình điện toán dùng để viết bài trên máy điện toán - trang 60.
"XENIX System" - Một hệ thống điều hành bên trong các máy điện toán tương tự như UNIX của AT&T do hãng IBM chế - trang 104.
"XYWrite" - Một chương trình điện toán dùng để viết bài trên máy điện toán - trang 60.
"Zapf Chancery" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 14, 50, 54.
"Zapf Dingbat" - Tên gọi của một họ chữ do hãng Adobe sáng chế hoặc mua của hãng khác để sử dụng - trang 50.
một hệ thống mm-macro mới do mình tự viết lấy - trang 18.
"absolute move" - di chuyển đến một tọa độ mới mà không cần biết vị trí cũ ở đâu; một hiệu lệnh trong ngôn ngữ postscript - trang 30.
"appendix" - phụ lục, phụ chú - trang 18.
"assembly language" - một ngôn ngữ xài cho máy điện toán - trang 147.
"beginning of page (.bp)" - hiệu lệnh nhảy sang trang mới trong khi trình bày một bài viết, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 67.
"blank line" - những hàng chừa trống trong một bài viết - trang 61.
"bold" - chữ viết đậm - trang 15, 140.
"bold-italic" - chữ viết nghiêng đậm - trang 15, 141.
"bomb" - chương trình điện toán đang chạy vô cớ bị cắt ngang, ngưng ngang - trang 18.
"boss" - chủ nhân ông, xếp lớn - trang 16, 38.
"cedilla" - dấu ngoặc nhỏ dưới chữ c trong Pháp ngữ, tỉ dụ như garcon - trang 26.
"center (.ce)" - hiệu lệnh viết ngay giữa câu tiếp theo đây, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 17, 63.
"character" - mẫu tự, ý nói từng nguyên âm, phụ âm một - trang 76, 108.
"color laser printer" - máy in bằng tia laser với đủ loại màu khác nhau - trang 139, 145.
"command" - một hiệu lệnh, chỉ thị trong các chương trình điện toán - trang 30, 31, 33, 37, 97, 98, 106, 111, 118.
"comments" - những ghi chú của người viết chương trình để dễ nhớ khi đọc lại - trang 81.
"composition" - tên một khóa học về Anh ngữ, phối hợp chữ và câu - trang 28.
"computer" - máy điện toán nói chung, máy điện toán cá nhân nói riêng - trang 88, 97, 100, 111, 116, 117, 120, 131.
"computer language" - một ngôn ngữ được viết riêng cho các máy điện toán - trang 14, 33.
"convert" - chuyển đổi từ ngôn ngữ này qua ngôn ngữ khác (ngôn ngữ của máy điện toán, dĩ nhiên) - trang 21.
"cursor" - dấu vị trí trên màn ảnh máy điện toán - trang 107, 112, 114, 115.
"curve" - vẽ một đường cong dựa theo những tọa độ cho sẵn; một hiệu lệnh trong ngôn ngữ postscript - trang 31.
"design" - phác họa và viết một chương trình hay một phần chương trình cho máy điện toán - trang 19, 37, 140.
"devil" - con quỉ, một hình thể quan trọng trong trò chơi pacman trên màn ảnh máy điện toán - trang 32.
"device independent troff" - troff dùng chung cho các loại máy in, sử dụng hay không sử dụng tia laser, được chế tạo bởi nhiều hãng khác nhau - trang 21.
"display end (.DE)" - hiệu lệnh chấm dứt phần chừa trống hoặc không cho phép vẽ hình nữa, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 17.
"display start (.DS)" - bắt đầu chừa trống hoặc cho phép vẽ hình, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 17.
"ditroff" - chữ viết tắt của chữ device independent troff - trang 21.
"dot" - dấu chấm, như chấm cuối câu hoặc chấm xuống hàng - trang 16.
"dotless i" - chữ i không có dấu chấm trên đầu - trang 25.
"downloadable character" - mẫu tự mới được sáng chế không nằm trong hệ thống chữ căn bản của hãng Adobe - trang 76, 77.
"draft copy" - bản thảo cần dò lại, sửa lại - trang 38, 137.
"draw" - hình vẽ đi kèm theo bài viết được vẽ bằng máy điện toán - trang 31.
"ed" - một chương trình điện toán xưa cũ dùng để đánh máy vào máy điện toán (editing program) - trang 18, 60.
"edline" - một chương trình điện toán xưa cũ, tương tự như ed, dùng để đánh máy vào máy điện toán (editing program) - trang 18, 98.
"editor" - người dò, đọc lại bản thảo để tìm sửa các chỗ sai; khác với chủ bút - trang 38.
"electronic typesetting" - phương pháp xếp chữ bằng máy điện toán - trang 12, 13, 18, 19, 21, 25, 31.
"ellipse" - đường cong toán học hình quả trám - trang 32.
"family font" - một họ chữ, tỉ dụ như họ Times-Roman chẳng hạn - trang 26, 37, 50.
"final copy" - bản in chung quyết, bản mẫu sẽ được giao cho nhà in - trang 38.
"flexibility" - sự mềm dẽo, dễ thay đổi theo ý muốn - trang 16, 18, 19.
"font" - một kiểu chữ trong một họ chữ (family font) như thường, nghiêng, đậm, nghiêng đậm - trang 14, 29, 81, 145.
"format" - một cách thức trình bày trang sách, trang báo bằng troff - trang 14, 29.
"full screen editing command" - một chương trình điện toán dùng để đánh máy bài viết vào máy điện toán sử dụng nguyên cả màn ảnh thay vì từng hàng một - trang 60, 97, 98.
"function" - một hiệu lệnh trong một hệ thống máy, tương tự như chữ command - trang 14, 69, 81.
"function keys" - những dấu chữ dành riêng cho hệ thống có thể được viết lại bởi người sử dụng, tương tự như system pf keys và user pf keys, hay đơn giản hơn, f-keys - trang 42, 139, 140.
"glossary" - bảng chú giải những từ đặc biệt trong bài - trang 18.
"graphic capability" - khả năng tạo hình, vẽ hình của các chương trình điện toán - trang 42.
"guru" - những người có nhiều kinh nghiệm trong việc viết chương trình cho máy điện toán - trang 18.
"handle" - có thể lo liệu nổi - trang 16.
"hard copy" - bản lưu trữ sách vở bằng giấy trắng mực đen - trang 144.
"heading (.H)" - hiệu lệnh in tựa bài hay tựa chương, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 15.
"highlight font" - chữ đen viết trên nền xám nhạt - trang 145.
"horizontal move" - hiệu lệnh di chuyển hàng ngang, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 76.
"hyperbola" - đường cong toán học hyperbol - trang 32.
"if you cannot beat them, join them" - nếu anh không thắng họ, thi nên ngồi với họ; một cách nói của người Mỹ - trang 104.
"if it wasn't broken, don't fix it" - nếu nó không hư thì đừng có sửa; một cách nói của người Mỹ - trang 95.
"image" - bản sao các hình chụp được ghi nhận bằng ngôn ngữ điện toán - trang 31, 32.
"image command" - bắt đầu làm bản sao một hình chụp và in ra tại vị trí có những tọa độ cho sẵn; một hiệu lệnh trong ngôn ngữ postscript - trang 32.
"improve" - làm đẹp thêm, tốt thêm - trang 25.
"indent (.in)" - hiệu lệnh viết thụt vô trong một khoảng nhỏ những dòng chữ kế tiếp cho đến khi có hiệu lệnh mới, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 16.
"index" - bảng liệt kê những từ đặc biệt với số trang đi kèm cho dễ tìm đọc - trang 18.
"information age" - thời đại của dữ kiện, ý nói tin tức chuyển đạt trên hệ thống điện thoại ngày nay không chỉ là tiếng nói mà thôi - trang 12.
"input" - đánh máy vào máy điện toán - trang 20, 38, 42, 47, 48, 68, 97, 106, 138, 139.
"input operator" - người đánh máy vào máy điện toán - trang 18, 20.
"insert" - nhét vào, điền vào những chữ cần thiết - trang 18.
"italic" - chữ viết nghiêng - trang 15, 140.
"interface program" - chương trình điện toán trung gian - trang 144.
"inverse video" - chữ trắng viết trên nền đen - trang 141, 145.
"keys" - dấu nhấn trên bảng chữ, tỉ dụ như dấu chữ của một máy đánh chữ - trang 20, 114.
"laser printer" - máy in bằng tia laser, khác với máy in bằng mũi nhọn (dot matrix) hoặc bằng chữ khắc sẵn trên một bánh xe plastic (daisy wheel) - trang 12, 13, 18, 25, 29, 31, 54, 141, 145.
"layout" - một cách thức trình bày trang sách, báo bằng troff - trang 15, 29, 64, 66, 67, 131, 132, 135, 136, 141, 145.
"levels" - thứ tự, hạng bậc của các tựa bài trong một bài viết; tựa lớn, tựa nhỏ, tựa nhỏ hơn, tựa nhỏ hơn nữa, v. v. - trang 16.
"line length (.ll)" - hiệu lệnh ấn định chiều dài của hàng chữ trong khi trình bày một bài viết, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 65.
"literature" - tên một khóa học về Anh ngữ, văn chương và các tác giả - trang 28.
"machine translation" - một phương pháp dịch sách bằng cách sử dụng các chương trình điện toán thay vì người dịch - trang 92, 93.
"macro design" - phác họa và viết một mm-macro cho troff - trang 19.
"main idea" - ý chính của bài viết - trang 28.
"mark up copy" - bản thảo có ghi các chỗ sai đã được sửa lại cho trúng - trang 38.
"memorandum macro" - còn gọi là mm-macro, tên gọi chung cho các hiệu lệnh được viết riêng cho troff, một phương pháp xếp chữ của hãng AT&T - trang 14.
"memory space allocation" - sự dành chỗ trong bộ phận ghi nhớ của máy điện toán cho đủ chỗ để dùng trong khi viết các hiệu lệnh điện toán lớn - trang 13.
"mm-macro" - tên gọi chung cho các hiệu lệnh được viết riêng cho troff, một phương pháp xếp chữ của hãng AT&T - trang 16, 17, 18, 29, 60, 67.
"modified" - biến chế, sửa đổi lại một vài phần - trang 21.
"moveto" - di chuyển đến một tọa độ mới mà không cần biết vị trí cũ ở đâu; một hiệu lệnh trong ngôn ngữ postscript - trang 30.
"multi-media publishing" - phương pháp lưu trữ và chuyển đạt sách vở bằng kỹ thuật điện toán - trang 144.
"negative number" - số âm - trang 72.
"nroff" - phương pháp xếp chữ cho các máy in bằng mũi nhọn (dot matrix) hoặc bằng chữ khắc sẵn trên một bánh xe plastic (daisy wheel) - trang 106.
"ogoneck" - một dấu ngoặc nhỏ dính bên dưới một mẫu tự, chữ cái - trang 26.
"origin" - điểm gốc của trục tọa độ; giao điểm hai đường biên của tờ giấy - trang 30.
"output" - kết quả hiện ra - trang 21, 38, 54, 72.
"over strike" - hiệu lệnh đánh chồng lên chữ cũ, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 68.
"pacman" - một trò chơi trên màn ảnh máy điện toán - trang 32, 33.
"page description laguage" - một ngôn ngữ điện toán đặc biệt dùng riêng cho sự trình bày một trang sách, trang báo - trang 29.
"page footer" - phần in ở cuối trang, tỉ dụ như số trang - trang 15, 66.
"page header" - phần in ở đầu trang, tỉ dụ như tựa sách hay tên tác giả - trang 15, 66.
"page length (.pl)" - hiệu lệnh ấn định chiều dài của trang sách, trang báo trong khi trình bày một bài viết, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 65.
"page make-up system" - hệ thống xếp chữ, họa, và hình ảnh cho từng trang một - trang 13.
"page number" - số trang thường in ở cuối trang sách, trang báo - trang 16, 66.
"page offset (.po)" - hiệu lệnh chừa biên trong khi trình bày một bài viết, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 65.
"paragraph (.P)" - hiệu lệnh bắt đầu một đoạn ngắn trong bài nằm giữa hai dấu chấm xuống hàng, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 16.
"parameters" - những con số giới hạn phải được ấn định trong một công việc - trang 32, 37.
"parabola" - đường cong toán học parabol - trang 32.
"personal computer" - máy điện toán cá nhân, máy điện toán cỡ nhỏ xài trong gia đình hoặc một văn phòng thương mại nhỏ để dễ dàng lưu trữ hồ sơ, đánh máy công văn, v. v. - trang 12, 13, 42, 106, 133.
"phototypesetter" - máy in chữ rất đắc tiền áp dụng phương pháp ảnh quang tuyến để in âm bản (như phim chụp đã được tráng) hoặc dương bản (in trên giấy láng hoặc plastic). - trang 145.
"pica" - độ dài của 1/6 inch, khoảng 4 ly - trang 15, 63, 64, 65.
"pitfall" - một trò chơi trên màn ảnh máy điện toán - trang 33.
"point" - độ dài của 1/72 inch, khoảng 1/3 ly - trang 15, 30, 64, 76, 77.
"point size" - cỡ chữ, độ lớn nhỏ của chữ - trang 14, 15, 29, 141, 145.
"point size (.ps)" - hiệu lệnh ấn định cỡ chữ căn bản trong khi trình bày một bài viết, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 66, 145.
"postscript language" - một ngôn ngữ điện toán do hãng Adobe sáng chế vào đầu thập niên 80 - trang 28, 29, 30, 33, 78, 82, 83, 145.
"postscript interpreter board" - một bộ phận điện tử gắn vào các máy in laser thông thường để có thêm khả năng in với ngôn ngữ postscript - trang 29.
"preface" - lời giới thiệu hay lời tựa của một bài viết - trang 18.
"preliminary copy" - bản thảo in lại sau khi các chỗ sai đã được sửa chữa cẩn thận - trang 38.
"printer" - một loại máy dùng để in bài viết đã được xếp chữ sẵn từ một máy điện toán - trang 14, 15, 26, 145.
"printing" - một ngành thương mại, kỹ nghệ nhằm vào thị trường sách vở, báo chí - trang 29.
"process" - tiến hành hay chạy một chương trình điện toán - trang 21.
"processor" - một chương trình điện toán đặc biệt xài cho một việc gì - trang 147.
"program" - một chương trình điện toán viết cho các máy điện toán - trang 29.
"programmer" - người viết chương trình (program) cho các máy điện toán - trang 13, 18, 25, 97.
"proof reading" - dò lại bản thảo để tìm các điểm sai, lỗi chính tả hay văn phạm v.v., rồi sửa lại cho đúng - trang 28, 37, 137.
"quart" - tiếng gọi chung cho các đồng hồ điện tử làm bằng chất silicon - trang 96.
"raw input" - bài viết chưa có thêm mm-macro cần cho phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 42, 54, 60, 61, 67.
"re-design" - tự chế biến lại những mm-macro xài riêng theo ý mình - trang 18.
"relative move" - di chuyển đến một tọa độ mới căn cứ vào điểm cũ; một hiệu lệnh trong ngôn ngữ postscript - trang 30.
"repro" - chữ viết tắt của chữ reproduction; sản xuất rập khuôn theo bản mẫu - trang 133, 135, 137.
"rmoveto" - di chuyển đến một tọa độ mới căn cứ vào điểm cũ; một hiệu lệnh trong ngôn ngữ postscript - trang 30.
"roman" - chữ viết thường - trang 15, 140.
"run troff" - chạy troff - trang 72.
"samples" - những mẫu nhỏ được chia ra để nhìn chi tiết hơn - trang 32.
"scanner" - máy ghi nhận hình chụp dưới dạng một bài viết với ngôn ngữ điện toán đặc biệt - trang 32, 132.
"show" - in ra phần đã được xếp chữ ở trên; một hiệu lệnh trong ngôn ngữ postscript - trang 31.
"software" - một hay nhiều chương trình điện toán sử dụng chung cho một mục tiêu gom lại thành một bộ - trang 60, 140, 141.
"source file (.so)" - hiệu lệnh mang vào bài riêng từ bên ngoài, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 64.
"space (.sp)" - hiệu lệnh chừa khoảng trống, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 63.
"speed" - vận tốc máy, thường được tính bằng số hiệu lệnh thi hành trong một giây (instructions per second), hoặc là chu kỳ của máy chính (clock rate) - trang 13.
"spell" - hiệu lệnh tìm kiếm và liệt kê những chữ đánh vần sai trong một bài viết tiếng Mỹ - trang 88.
"spell program" - một chương trình điện toán dùng để tìm kiếm và liệt kê ra những chữ đánh vần sai cho tiếng Mỹ - trang 89.
"spit out" - phun ra, ý nói máy in phóng ra những trang sách - trang 18.
"standard" - được coi như là một tiêu chuẩn trong một ngành kỹ thuật - trang 21, 29, 39.
"stroke" - một cái ấn, đánh lên dấu chữ - trang 20.
"support" - sự giúp đỡ, ủng hộ; tỉ dụ các ý phụ trong một bài viết giúp cho ý chính thêm phần sáng tỏ - trang 28.
"system" - hệ thống hoạt động của các máy điện toán, nói chung - trang 13.
"system pf keys" - những dấu chữ dành riêng cho hệ thống có thể được viết lại bởi người sử dụng - trang 20.
"tbl" - một chương trình điện toán dùng để xếp chữ cho các bảng liệt kê, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 88, 106.
"table end (.TE)" - hiệu lệnh chấm dứt làm bảng liệt kê, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 63.
"table of contents" - mục lục - trang 18.
"table start (.TS)" - hiệu lệnh bắt đầu làm bảng liệt kê, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 63.
"technical writer" - thợ viết sách kỹ thuật, khác với nhà văn nhà thơ (novelist, poet) - trang 97.
"temporarily indent (.ti)" - hiệu lệnh xuống hàng và thụt vô đầu hàng, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 16, 64.
"terminal" - máy điện toán hoặc một bộ phận rời (màn ảnh và bảng chữ) nối liền với một máy điện toán - trang 20.
"text" - bài viết chính hay phần thân bài (không kể tựa bài) - trang 15, 31, 82, 141.
"troff" - phương pháp xếp chữ cho các máy in bằng tia laser do hãng AT&T sáng chế - trang 13, 14, 17, 21, 29, 33, 48, 60, 63, 66, 67, 68, 78, 83, 88, 106, 129, 130, 138, 145.
"troff string" - những ước hiệu của các chữ, các mẫu tự mới được thiết lập riêng đặc biệt cho troff - trang 21, 67.
"typesetting" - phương pháp xếp chữ - trang 13, 14, 18, 25, 40, 83, 131, 135, 136, 137, 138, 141, 145, 146.
"typesetting function" - một hiệu lệnh của một phương pháp xếp chữ - trang 16.
"user pf keys" - những dấu chữ dành riêng cho người sử dụng để tự chế lấy những hiệu lệnh theo ý mình - trang 20.
"vertical move" - hiệu lệnh di chuyển hàng dọc, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 76.
"vertical spacing (.vs)" - hiệu lệnh ấn định khoảng cách giữa hai hàng trong khi trình bày một bài viết, theo phương pháp xếp chữ sử dụng troff - trang 66.
"vi" - một hiệu lệnh dùng để viết bài vào máy điện toán do đại học Berkeley phát minh vào đầu thập niên 70 - trang 18, 60, 83, 88, 97, 98, 106, 111, 120.
"visual" - chữ gọi của một hiệu lệnh dùng để viết bài vào máy điện toán - trang 60, 97.
"visual editor" - một chương trình điện toán dùng để đánh máy bài viết vào máy điện toán (file editing program) - trang 18, 60, 97.
"wokka wokka" - tiếng kêu của con quỉ (devil), một hình thể chính trong trò chơi pacman trên màn ảnh máy điện toán - trang 32.
"word processor" - một chương trình điện toán dùng để đánh máy và trình bày chi tiết cho một bài viết trên máy điện toán - trang 88.
"word processing" - cách thực hành của một chương trình điện toán dùng để đánh máy và trình bày chi tiết cho một bài viết trên máy điện toán - trang 60.
"writer" - thợ viết sách, có khi còn gọi là thợ viết sách kỹ thuật (technical writer), khác với nhà văn nhà thơ (novelist, poet) - trang 38.
"writer's workbench" - một chương trình điện toán xài cho việc phân tích cách chấm câu, lỗi chính tả, văn phạm, cú pháp, cách dùng chữ, cách đặt câu, v. v. cùng sự phê bình, đề nghị sửa đổi cho một bài viết tiếng Mỹ - trang 93.
"wwb command" - một hiệu lệnh trong chương trình điện toán có tên writer's workbench - trang 94.
"you never know if you don't try" - không làm thử thì không làm sao biết được; một cách nói của người Mỹ - trang 95.
09. ÐEM TÂM TÌNH ÐỌC NGUYỄN TẤN HƯNGTHAY LỜI TỰA
LÊ VĂN LÂN
Lại "một" sáng tác mới chào đời do một cây bút phong phú ở hải ngoại. Cây bút này có một điểm đặc biệt là đặt tên cho những đứa con tinh thần của mình bắt đầu với chữ "MỘT": Một đời để học, Một thuở làm "trùm", Một chuyến ra khơi, Một cảnh hai quê , bây giờ Một kỷ niệm đẹp , và... sắp đẻ thêm Một lần xuống núi . "MỘT" là tất cả theo thuyết nhất nguyên của nhà Phật, nhưng "MỘT" chỉ là một trong những trăm ngàn theo ý tác giả.
Nhiều cây bút tên tuổi đã giới thiệu về cây bút này. Thiết tưởng chừng đó cũng đủ để thiên hạ sửng sốt về danh tiếng của một con người mang tên là Nguyễn Tấn Hưng.
Anh đã sáng tác với một "tâm thể Việt Nam" như Mai Thảo đã nhận xét. Giọng văn "tự nhiên như nói" nhưng "quyến rũ" qua lời phê bình của Làng Văn. Anh là "con mắt ghi được nhiều tình tiết và một con mắt nhớ dai" theo Nguyễn Ngọc Bích. Anh là "người viết thành thật nhất" theo Võ Kỳ Ðiền. Cá tính của anh lại rất "bướng bỉnh, anh không chiều theo thị hiếu của ai cả" theo Hồ Trường An. Tất cả những điều trên quả rất đúng với Nguyễn Tấn Hưng. Anh đã chọn cho anh con đường mà ít người dám dấn thân vào. Trước đây, anh viết về những đề tài liên hệ đến Hải quân, một binh chủng mà anh đã xuất thân. Anh đã ghi lại một thuở "làm trùm" tình báo. Anh đã tâm sự về nỗi lòng và những nỗi cam go cực khổ trên con đường học vấn trên đất người trong thời gian đầu tỵ nạn. Anh cũng đã ghi lại những cuộc tình thơ mộng trong buổi hải hồ lênh đênh sóng nước. Và anh cũng đã vẽ lên những phản ảnh của cuộc sống tha hương nơi xứ lạ quê xa.
Nhìn qua những tác phẩm của Nguyễn Tấn Hưng, là phải đồng ý với Hồ Trường An rằng anh là một "cây bút nhân hậu, đáng mến." Riêng tôi - qua một giao tình mới mẻ đối với anh - tôi cảm phục anh ở một tấm lòng thiết tha, đam mê đối với sự sáng tác.
Lần này, anh xông xáo đi vào lãnh vực biên khảo nghiên cứu. Anh đi vào một cách hăng hái, nhiệt tình, bất chấp mọi trở ngại, mọi thành kiến. "Nguyễn Tấn Hưng rất bướng bỉnh" như lời của Hồ Trường An.
Qua tập bản thảo Một kỷ niệm đẹp (một phương pháp xếp chữ Việt bằng máy điện toán cá nhân) mà anh gởi cho tôi đọc, tôi thấy bốc ra một mùi của giấy mới, thấy cái đẹp mãn nhãn của những trang sách chính tay anh làm công việc electronic typesetting . Nhưng, tại sao chỉ là Một kỷ niệm đẹp ? Phải chăng tác giả đã bâng khuâng tiếc rẻ công trình mình rồi cũng không mấy ai màng để ý đến, không thể biến nó thành những tiêu chuẩn trên thị trường?
Tôi không phải là một người làm bạn với máy điện toán nên thú thực tôi chỉ đọc bản thảo Một kỷ niệm đẹp của Nguyễn Tấn Hưng với con mắt của một người bạn, một độc giả thông thường đi tìm hiểu vấn đề kỹ thuật chứ không phải là một tay tổ chuyên viên về điện toán.
Lối viết của Nguyễn Tấn Hưng nhẹ nhàng như lời nói bình dị đã dẫn dắt tôi ghé qua nhiều chương sách với những tựa đề dí dỏm: Mùa xuân này ta nên làm đẹp, Lại làm đẹp, Tự làm đẹp ... Nhưng Nguyễn Tấn Hưng đã nói toàn những vấn đề kỹ thuật để làm đẹp thêm dòng chữ Việt. Những thuật ngữ về điện toán nhiều lúc cũng làm tôi khựng lại để suy nghĩ... nhưng nhờ lối viết trơn tru của tác giả, tôi đã hiểu từ từ để say sưa với những điều trình bày trong sách. Tôi thấy những dòng chữ Việt qua công trình làm đẹp của Nguyễn Tấn Hưng quả nhiên là đẹp hẳn hơn lên.
Phê bình giá trị của công trình nghiên cứu điện toán của Nguyễn Tấn Hưng là công việc của những tay tổ trong nghề. Nhưng nếu chỉ nhìn kết quả qua cách trình bày các trang sách do chính tay Nguyễn Tấn Hưng sắp xếp là phải thú thực đang nhìn "một cái gì đẹp." Duy chỉ có một điều làm tôi xốn xang là sự việc mà Nguyễn Tấn Hưng đề nghị "... bớt đi dấu hõi là dấu không có trong mẫu tự quốc tế, thì công việc bão đãm sẽ có phần giãn dị hơn nhiều" (trang 88 - chương Ðón Xuân, Ðem Tâm Tình Viết Tiếng Việt ). Tôi biết Nguyễn Tấn Hưng "bướng bỉnh," không chiều theo thị hiếu của ai cả như anh Hồ Trường An nói. Tôi là một người có đầu óc tồn cổ, đương nhiên khó chấp nhận lời xướng xuất bỏ dấu hỏi mà tôi cho là táo bạo quá, vì dễ khiến hiểu lầm chẳng hạn như: vợ chồng gẩy khúc tình tang trở thành vợ chồng gẫy khúc tình tang , và chiếc xe đổ gần bên suối làm chết nhiều người trở thành chiếc xe đỗ gần bên suối làm chết nhiều người ... Nhưng thôi, xin mời các bạn đọc đọc kỹ tác phẩm của Nguyễn Tấn Hưng để có nhận định riêng của mình và sự phán đoán về giá trị kỹ thuật xin để dành cho các chuyên gia về điện toán.
Nếu tôi không lầm, sách của Nguyễn Tấn Hưng là cuốn sách đầu tiên trình bày kinh nghiệm trên giấy trắng mực đen vấn đề sắp chữ Việt bằng máy điện toán cá nhân, mặc dù trong vòng vài năm qua đã có nhiều người thảo chương trình về vấn đề này nhưng không viết sách.
Càng đọc Nguyễn Tấn Hưng qua những sáng tác phẩm, ta lại càng cảm phục tấm lòng thiết tha với văn chương chữ nghĩa của anh.
Lawrenceville, NJ Cuối Ðông 1990
10. NHÂN ÐỌC "MỘT KỈ NIỆM ÐẸP"..., MẠN ÐÀM VỀ CHỮ VÀ NGĨA...
TRÚC HUY
Mặc dầu được biết anh Nguyễn Tấn Hưng là một trong những cây bút phong phú hiện nay ở hải ngoại, đã cho xuất bản một số văn truyện được nhiều độc giả biết đến và khen ngợi, song tôi phải thú nhận là cho đến nay chỉ có cơ duyên đọc mỗi một tác phẩm gần đây của anh: đó là cuốn biên khảo ngiên cứu "Một Kỉ Niệm Ðẹp" 1.
Tuy chỉ biết anh qua công trình ngiên cứu này, song tôi đã đọc một cách say sưa và thích thú vì giọng văn tự nhiên, tươi mát của anh và nhất là vì sự nhiệt tình, thiết tha của anh trong công cuộc tìm tòi và sáng tạo để tìm ra một phương pháp xếp chữ Việt bằng máy điện toán cá nhân. Sự cố gắng của anh trong công cuộc tìm tòi và sáng tạo này không ngoài mục đích tô điểm và làm đẹp thêm dòng chữ Việt mà anh tỏ ra hết sức nâng niu, trân trọng.
Cuốn biên khảo "Một Kỉ Niệm Ðẹp" của Nguyễn Tấn Hưng đã cho chúng ta cơ hội học hỏi được ít nhiều về các kĩ thuật xếp chữ Việt bằng máy điện toán. Anh Nguyễn Tấn Hưng đã thành công trong nỗ lực làm đẹp thêm dòng chữ Việt về phương diện kĩ thuật.ooOoo
Sự thiết tha muốn làm đẹp thêm tiếng Việt còn đưa anh đi xa hơn nữa khi anh đề ngị bỏ dấu hỏi mà chỉ dùng toàn dấu ngã (xem chương "Ðón Xuân, đem tâm tình viết tiếng Việt" 2). Ở nơi chương này, anh đưa ra bàn cãi và thảo luận về một số í kiến và đề ngị của chính anh và của một số người khác về các phương thức nhằm giản dị hoá và thống nhất hoá cách viết tiếng Việt. Sở dĩ tôi đặc biệt chú trọng và thích thú khi đọc đến chương này, là vì chính bản thân tôi cũng đã từng thiết tha và mong muốn có một lối viết chữ Việt giản dị và thống nhất.
Thật ra, nếu đem so sánh chữ viết của ta với một số chữ viết khác trên thế giới như Anh ngữ, Pháp ngữ chẳng hạn, chúng ta hẳn phải tự hào rằng chữ viết của chúng ta quả thật đã giản dị lắm rồi: phát âm sao, viết ra như vậy. Tuy nhiên, tôi thiết ngĩ cũng còn đôi ba điều chúng ta có thể sửa đổi được hầu làm cho chữ viết của chúng ta được giản dị và hoàn hảo hơn nữa.
Sau đây là những í kiến và đề ngị mà tác giả Nguyễn Tấn Hưng đã đề cập đến và đem ra thảo luận trong chương kể trên:
(1) - Trước hết là đề ngị của chính tác giả về việc bỏ dấu hỏi và chỉ dùng dấu ngã trong tất cả các trường hợp. Thí dụ: "biến đỗi" (biến đổi), "thưỡng thức" (thưởng thức) v. v... Anh đưa ra lí do vì hai dấu hỏi ngã phát âm gần như nhau (nhất là đối với người miền Nam như anh và cả người miền Trung). Hơn nữa, theo anh, dấu hỏi không có trong mẫu tự quốc tế.
Cũng như sự nhận xét của ông Lê Văn Lân, trong bài Bạt in ở phần cuối sách3, tôi thấy lời đề ngị xướng xuất bỏ dấu hỏi của anh khó có thể được mọi người chấp nhận, vì lẽ trong chữ viết của ta, dấu nào cũng cần thiết và quan trọng cả. Mỗi một chữ, nếu viết sai dấu, không những sai lỗi chính tả, mà ngĩa lại thay đổi hoàn toàn. Lời văn viết ra cần sự trong sáng và í ngĩa cần được rõ ràng. Viết sai dấu hỏi ngã, ngĩa của chữ sẽ thay đổi khác đi, cũng như ngĩa một chữ sẽ thay đổi khi ta viết cuối chữ có "g" hay không "g", hay viết cuối chữ bằng "c" hay "t" v. v... Tóm lại, tuy khi phát âm, sự phân biệt nhiều lúc không được rõ ràng và minh bạch cho lắm, nhưng khi viết ra cần viết đúng chính tả để í ngĩa mỗi chữ được rõ ràng, sáng sủa, hầu tránh sự hiểu lầm sai lệch.
(2) - Ngoài việc đề ngị bỏ bớt dấu hỏi, anh Nguyễn Tấn Hưng còn đề xướng thay thế chữ "đ" có nét ngang đặc biệt bằng chữ "d" thường, và thay chữ "d" thường bằng chữ "gi". Anh đưa ra các thí dụ: "giễ hiểu" (dễ hiểu), "khó dọc" (khó đọc) v. v...
Thật ra đề ngị này không có gì mới lạ. Việc thay thế chữ "đ" có nét ngang đặc biệt bằng chữ "d" thường, trên lí thuyết tôi cho là rất hợp lí và xác đáng, vì đa số các ngôn ngữ trên thế giới đều dùng chữ "d" (phát âm như chữ "đ" của ta). Còn chữ "d" thường của ta thì có thể thay thế bằng chữ "gi" (như đề ngị của anh Hưng), hay bằng chữ "z" (như đề ngị của một số người khác), hay bằng chữ "đ" (nhưng phát âm như chữ "d" thường), trên lí thuyết tôi thấy cũng hợp lí.
Tuy nhiên, tiếc thay, lời đề ngị thay thế này lẽ ra phải được đặt ra cho các vị giáo sĩ tây phương ngay từ hồi thế kỉ thứ 17, lúc họ mới phát minh ra chữ viết của ta, hay ít ra cũng trong giai đoạn đầu, lúc mà chữ quốc ngữ còn đang phôi thai, chưa được phổ biến rộng rãi. Bây giờ, nếu muốn thay thế chữ "đ" có nét ngang đặc biệt bằng chữ "d" thường cho phù hợp với cách thức phát âm quốc tế, thì thử hỏi các sách vở, tài liệu viết bằng quốc ngữ mà chúng ta đã có từ hơn 100 năm nay, chúng ta phải giải quyết ra làm sao? Thôi thì đành nâng niu chữ "đ" có nét ngang đặc biệt của ta mà thương iêu nó vậy!
(3) - Một vấn đề khác được tác giả đưa ra thảo luận: đó là việc nên dùng dấu gạch nối cho những tiếng phức vận hay những tiếng ghép, hay là nên viết dính chùm lại các thành phần của những tiếng này? Vấn đề này cho đến nay vẫn chưa được giải quyết một cách thoả đáng. Một số học giả (Trần Trọng Kim, Nguyễn Duy Cần v. v...) thích dùng dấu gạch nối, một số khác, rất ít, lại thích dùng lối viết dính lại (Hoàng Văn Chí, Phạm Hoàng Hộ v. v...), trong khi đó đa số bỏ hẳn dấu gạch nối, ngĩa là viết rời từng tiếng đơn vận trong bất cứ trường hợp nào.
Tiếng Việt là một thứ tiếng đơn vận (monosyllabic). Cho nên dùng dấu gạch nối cho những tiếng phức vận hay những tiếng ghép xem ra không cần thiết cho lắm. Tuy nhiên, khi phiên âm những tiếng ngoại quốc, dùng dấu gạch nối là một điều cần thiết. Thí dụ: "a-xê-ti-len" (acetylene), "Ma-hô-mét" (Mahomet) v. v... Dấu gạch nối cũng thường hay dùng cho những tiếng Hán-Việt (Thí dụ: "giám-sát", "tiêu-chuẩn" v. v...).
Ðiều phải công nhận là khi nhìn một bài viết hay một trang sách có chi chít những dấu gạch nối ở mỗi hàng, hay có những tiếng phức vận hay những tiếng ghép viết dính chùm lại nhau (Thí dụ: "hoảdiệmsơn", "pháthành" v. v...), cảm giác chung không được thoải mái cho lắm, vì thiếu tính cách thẩm mĩ, gọn gàn và sáng sủa.
(4) - Trước đây, ông Nguiễn Ngu Í (còn kí biệt hiệu khác là Ngê Bá Lí) cũng có tham vọng cải tiến và đơn giản hoá chữ quốc ngữ. Trong những đề ngị của ông, có những đề ngị rất hữu lí, và cũng có những đề ngị khác mà anh Nguyễn Tấn Hưng cho là "cầu kì, quái đản"4.
Trước hết, trong vần "ngh", ông đề ngị bỏ chữ "h" mà chỉ giữ "ng". Thí dụ: "ngẹn ngào" thay cho "nghẹn ngào", "ngề ngiệp" thay cho "nghề nghiệp" v. v... Ðây là một đề ngị xét ra rất hữu lí và xác đáng. Tôi không tìm thấy một lí do nào buộc chúng ta phải viết "ngh" (khi nó đứng trước các nguyên âm "e", "ê" hoặc "i") thay vì "ng" (khi nó đứng trước các nguyên âm khác).
Bỏ chữ "h" trong vần "ngh", sự phát âm hoàn toàn như nhau, không có gì thay đổi cả. Việc đơn giản hoá và cải tiến chữ viết của ta, ít ra trong trường hợp này, là một điều nên làm. Ðứng trên bình diện quốc gia, việc bỏ bớt chữ "h" trong vần "ngh" lại đưa đến cho ta một lợi ích không thể chối bỏ: lợi thì giờ (khi viết hoặc đánh máy), lợi giấy mực (cho tổng số sách báo in ra hằng năm trong toàn quốc và tại hải ngoại), lợi sơn dầu (cho những tấm bích chương, quảng cáo) v. v...
(5) - Một đề ngị khác của ông Nguiễn Ngu Í: thay thế "y" bằng "i". Thí dụ: "hi vọng" thay cho "hy vọng", "kỉ niệm" thay cho "kỷ niệm" v. v... Việc thay thế "y" bằng "i" cũng là một đề ngị hữu lí, và đã được một số học giả ưa dùng lâu nay (như Nguyễn Hiến Lê, Trúc Thiên v. v...).
Phần đông trong chúng ta thường viết li - ly, qui - quy v. v... mà không theo một tiêu chuẩn nào nhất định. Thiết tưởng đã đến lúc chúng ta nên thống nhất hoá cách dùng "i" và "y" như sau đây:
- viết "i" thay thế cho "y" trong trường hợp nguyên âm này đứng một mình hay đầu chữ (Thí dụ: "í kiến", "tình iêu" v. v...), hay đứng sau một phụ âm (Thí dụ: "hi vọng", "kỉ niệm", "li biệt", "mĩ thuật" v. v...). Riêng chữ "giặt gỵa" được xem như là một trường hợp đặc biệt, vì nếu viết "gịa" có thể đọc nhầm lẫn ra "giạ".
- "y" vẫn được giữ nguyên khi đứng sau một nguyên âm khác như trong các vần -ay, -ây, -uy (kể cả các vần -uya, uyê-, -uyn(h), -uyt, -uyu v. v...), hoặc khi đứng sau vần qu- (kí hiệu phát âm là /kw-/). Thí dụ: "lay động", "bây giờ", "nguy hiểm"; "đêm khuya", "tuyên bố", "tuyết rơi", "màn tuyn", "lưu huỳnh", "xe buýt", "khuỷu tay"; "quy chế", "cam quýt" v. v...
Ông Nguiễn Ngu Í đã sai lầm khi muốn thay thế hẳn "y" bằng "i". Sự thiếu căn bản về ngữ âm học đã khiến ông có lối viết mà tôi cho là lập dị, quái gở, khi ông viết tên họ của ông là "Nguiễn" thay vì "Nguyễn", hay là viết: "thai đổi" thay vì "thay đổi" v. v... Cũng vì tính lập dị đó mà ông còn đề xướng bỏ chữ "u" trong vần "qu": "qan trọng" thay cho "quan trọng", "qê hương" thay cho "quê hương" v. v... Chúng ta đều biết rằng "q" luôn luôn phải có "u" đi kèm theo để tạo thành vần "qu" khi ghép vào một chữ. Cho nên, cách viết lập dị và quái gở này chỉ có riêng mỗi một mình người chủ xướng là ông Nguiễn thực hành mà thôi.
(6) - Hiện nay, có người ưa dùng "f" thay thế cho vần "ph". Thí dụ: "fi cơ" thay vì "phi cơ", "fúc đáp" thay vì "phúc đáp" v. v... Tôi công nhận là có phần giản dị thật. Song có vẻ lai căng, âu hoá quá, vì lẽ phụ âm "f" vốn không có trong mẫu tự của ta.
(7) - Riêng về vấn đề bỏ dấu cho các vần "oa", "oe", và "uy" (kí hiệu phát âm là /wa/, /we/ và /wi/), trên phương diện ngữ âm học, tôi đề ngị chúng ta nên chọn tiêu chuẩn chung là bỏ dấu trên nguyên âm thứ hai. Thí dụ: "hoà bình" (thay vì "hòa bình"), "khoẻ mạnh" (thay vì "khỏe mạnh"), "huỷ bỏ" (thay vì "hủy bỏ") v. v...
Trong các kí hiệu phát âm /wa/, /we/ và /wi/, ta thấy ngay rằng dấu nhấn (các thanh huyền, sắc, nặng, hỏi, ngã) chỉ có thể đặt trên các nguyên âm /a/, /e/ và /i/ mà không thể nào đặt trên phụ âm /w/ được. Tôi nhớ cách đây đã lâu đã có lần giáo sư ngôn ngữ học Nguyễn Ðình Hoà biên thư cho tập san Thế Kỉ 21 lưu í về việc, trong chữ "toà" của "toà soạn", toà báo bỏ dấu trên nguyên âm "o" thay vì bỏ dấu trên nguyên âm "a", điều mà ông cho là không được đúng.ooOoo
Việc đưa ra những í kiến, đề ngị để đổi mới hầu cải tiến và giản dị hoá tiếng Việt là một điều cần được khích lệ, nếu những í kiến, đề ngị đưa ra xét thấy có phần hữu lí và xác đáng.
Cũng như tác giả "Một Kỉ Niệm Ðẹp" , tôi đã đưa ra trên đây một vài í kiến và đề ngị xây dựng ngõ hầu làm đẹp thêm cho tiếng Việt. Việc "làm đẹp" này, theo tôi, là nhiệm vụ chung của tất cả những ai trong chúng ta hằng có lòng ưu tư và thiết tha với ngôi nhà văn hoá Việt Nam.
10/95
1 - Nguyễn Tấn Hưng. Một kỉ niệm đẹp: Một phương pháp xếp chữ Việt bằng máy điện toán cá nhân. California, U.S.A., Ðại Nam, 1991. 176 tr.
2 - sđd, tr.85-96
3 - sđd, tr.173-76
4 - sđd, tr.92
Tác Phẩm Trước
Trang Chính
Tác Phẩm Kế Tiếp